Balkan Matbuat Birliği (1936-1938): Balkan Antantı'nın gazeteciler cephesi

Konferanslardan antanta

1930'ların başında Balkan devletleri, yüzyılın başındaki savaşların bıraktığı düşmanlığı aşmak için her yıl bir araya gelmeye karar verdi. Birinci Balkan Konferansı 5 Ekim 1930'da Atina'da, ikincisi 20-26 Ekim 1931'de İstanbul'da, üçüncüsü 23-26 Ekim 1932'de Bükreş'te, dördüncüsü 5-11 Kasım 1933'te Selanik'te toplandı. Bu toplantıların sonunda 9 Şubat 1934'te Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında Balkan Antantı Atina'da imzalandı. Revizyonist bir politika izleyen Bulgaristan ise antantın kendisine yöneldiğini düşünerek bu yapının dışında kaldı.

Antant siyasi ve askerî bir dayanışma olarak doğdu; ama kısa sürede kültür ve basın alanında da bir iş birliği arayışı başladı. Mustafa Kemal Atatürk'ün bu arayışı desteklediği bilinir. "Gözlerimizi kapayıp herkesten ayrı yaşadığımızı farz edemeyiz. Memleketimizi bir çember içine alıp, dünya ile ilgisiz yaşayamayız" sözleri, bu dönemin dış politika anlayışını yansıtır.

Türk basınının yeni kurumları

Türkiye'de basın alanında da önemli adımlar atılmıştı. 1931'de yeni Matbuat Kanunu kabul edilmiş, 1933'te Matbuat Umum Müdürlüğü kurulmuş, 25-27 Mayıs 1935'te Ankara'da Birinci Basın Kongresi toplanmıştı. Matbuat Umum Müdürlüğünün görevlerinden biri yabancı basını izlemekti. Balkan ülkeleriyle basın alanında iş birliği geliştirmek de bu kurumun hedefleri arasındaydı.

Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya'nın girişimi ve Türkiye'nin katılımıyla 11 Haziran 1936'da Bükreş'te ortak bir toplantı düzenlendi ve bir Balkan Matbuat Birliği kurulması planlandı. Ardından Türkiye'de Balkan Matbuat Birliği Türk Millî Komitesi oluşturuldu.

Atina, Şubat 1937

Birliğin ilk kongresi, Balkan Antantı Konseyi'nin toplantısıyla aynı günlerde, 15-18 Şubat 1937 arasında Atina'da düzenlendi. Konseyde Türkiye'yi Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras, Yugoslavya'yı Dışişleri Bakanı Milan Stoyadinoviç, Yunanistan'ı Başbakan General İoannis Metaksas, Romanya'yı Dışişleri Bakanı Antonescu temsil ediyordu. Basın kongresine katılan Türk heyetinin başında Matbuat Umum Müdürü ve Türk Millî Komitesi Başkanı Vedat Nedim Tör vardı. Heyet hususi trenle önce Selanik'e gitti ve Atatürk'ün doğduğu evi ziyaret etti; ardından Atina'ya geçti.

Atina'nın Larisa istasyonunda delegeleri General Metaksas, Yunan Matbuat Müdürü Papadakis, bakanlar, Balkan Antantı devletlerinin elçileri ve kalabalık bir halk topluluğu karşıladı. Bir askerî birlik selam durdu, bando Türk, Yugoslav, Romen ve Yunan millî marşlarını çaldı.

Siyasi hava ise hiç de sakin değildi. Kongreden kısa süre önce, 24 Ocak 1937'de Yugoslavya, antantın tehdit olarak gördüğü Bulgaristan ile bir dostluk anlaşması imzalamıştı. Bu adım, Yugoslavya'nın güvenliğini antant yoluyla sağlayamayacağını düşündüğü şeklinde yorumlandı. Tevfik Rüştü Aras ise toplantı öncesinde, antantın mevcut birlikler içinde en sağlam yapı olduğunun görüleceğini söyledi.

Atina Akademisi'ndeki açılış

Kongre 15 Şubat 1937 öğle vakti Atina Akademisi'nin salonunda açıldı. Tevfik Rüştü Aras salona girdiğinde uzun süre ayakta alkışlandı. Yunan Matbuat ve Turizm Bakanı Nikolidis resmî açılışı yaptı ve bu toplantının Balkan siyasetini yürütenlerin çabalarını güçlendireceğini söyledi. Kongrede Atatürk'e, Yunan Kralı Georgios'a, Romanya Kralı Carol'a, Yugoslavya Naibi Prens Pavle'ye, Başvekil İsmet İnönü'ye ve Romanya Başbakanı Tatarescu'ya saygı ve teşekkür telgrafları gönderilmesi kararlaştırıldı.

16 Şubat'ta kongre üç komisyona ayrıldı. Türk baş temsilcisi Vedat Nedim Tör Manevi Yakınlık Encümeni'ne, Romen başmurahhası Siyasi Encümen'e, Yugoslav başmurahhası Teknik Encümen'e başkanlık etti. Dört müttefik ülkenin dışişleri bakanları kongrenin fahri başkanları seçildi.

Sekiz temenni

17 Şubat 1937'deki son oturumda kongre, temenni niteliğinde sekiz karar aldı. Antant devletlerinin basını ne doğrudan ne de yabancı gazetelerden aktararak birbirinin aleyhine yayın yapmayacak, şüpheli kaynaklardan gelen haberleri yayımlamayacaktı. Dört ülkenin basını arasında temas için meslekî matbuat müşavirlikleri kurulacak, dört Balkan ajansı Balkanlıların taleplerini dünyaya tanıtacak servisler çıkaracaktı. Basına ait posta, telgraf ve telefon ücretleri en aza indirilecek; radyo yayınları, konferanslar, dört dilde bir Balkan dergisi ve Balkan eserlerinden oluşan kütüphaneler hayata geçirilecekti. Balkan milletlerinin millî bayramlarında özel yayınlar yapılacak, gazeteciler toplu karşılıklı geziler düzenleyecek, Balkanları Avrupa'ya en iyi tanıtan esere bir ödül verilecekti.

Kapanışta konuşan Vedat Nedim Tör, ortak eserden dolayı gurur duymakta haklı olduklarını, siyasi ihtirasların yıkıcı fırtınalarıyla sarsılan bir dünyada insanın hür yaşayabileceği bir köşe kurmayı başardıklarını söyledi.

İstanbul, Nisan 1938

Birliğin ikinci konferansı, Balkan Antantı Ekonomik Konseyi toplantısıyla eş zamanlı olarak 7-14 Nisan 1938'de İstanbul'da toplandı. Yıldız Sarayı'nda başlayan konferansa Yunan heyeti başkanlık etti. Türk Millî Komitesi'ni Yunus Nadi temsil ediyordu.

Teknik komisyon, antant ülkeleri arasında doğrudan telefon hatları kurulmasını, dört başkent arasında basına özel konuşma saatleri belirlenmesini, Anadolu, Atina, Avala ve Rador ajanslarının muhabir telgraflarına öncelik verilmesini istedi. Siyasi komisyon, ilkokul kitaplarından dört memleketin dostluğuna zarar verecek yazıların çıkarılması ve yerlerine dostluğu güçlendirecek metinlerin konulması için ilgili makamlara başvurulmasını kararlaştırdı. Türk Tarih Kurumu ve öteki ülkelerdeki benzer kurumların, milletlerinin tarih ve medeniyetini anlatan birer kitabı dört dilde bastırması da öneriler arasındaydı. Kültür komisyonu ise bir Balkan dergisinin çıkarılmasını, gazeteci değişimini ve Balkan Antantı fikrini halka anlatacak bir film senaryosu hazırlanmasını önerdi. Basında konferansın sloganı "Balkanlar Balkanlılarındır" oldu.

Basın Birliği Kanunu

Bu konferansların da etkisiyle Türkiye Büyük Millet Meclisi 28 Haziran 1938'de 3511 sayılı Basın Birliği Kanunu'nu kabul etti; kanun 14 Temmuz 1938 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı. Birinci madde, gazete ve mecmua sahipleri ile bunlarda ve Türk haber ajanslarında yazı, haber, resim, fotoğraf ve tashih işlerinde ücretle ve düzenli olarak çalışanlardan oluşan, tüzel kişiliğe sahip Türk Basın Birliği'ni kurdu; merkezi Ankara'ydı. İkinci madde, birliğin kanuni üyesi olmayanların gazetecilik mesleğini icra edemeyeceğini hükme bağladı.
Kanunun dördüncü maddesi uyarınca birlik, merkezleri Ankara, İstanbul, İzmir, Adana ve Trabzon olan beş bölgeye ayrıldı. Beşinci madde birliğin amacını sıraladı: basın mensuplarının maddi ve manevi çıkarlarını korumak, mesleğin şeref ve vakarını gözetmek, meslekte disiplini sağlamak, gazetecilik okulları ya da meslek kursları açmak, uluslararası meslek temasları kurmak ve Türk basınını temsil etmek. Birliğin organları genel kongre, bölge kongreleri, merkez ve bölge idare heyetleri ile yüksek haysiyet divanı ve bölge haysiyet divanlarıydı. Matbuat Umum Müdürü genel kongrenin tabii üyesiydi. Yabancı gazetelerin Türkiye'deki muhabirleri birliğe "misafir" sıfatıyla kabul edilebilecek, ancak oy kullanamayacaktı.

Kalemlerin ittifakı ne kadar sürdü?

Balkan Matbuat Birliği, dönemin siyasi yöneticilerinin basının kamuoyu oluşturmadaki gücünün farkında olduğunu açıkça gösterir. Birbirinin aleyhine yazmamak, ortak dergi çıkarmak, okul kitaplarındaki düşmanca ifadeleri ayıklamak gibi kararlar, bölgede kalıcı bir barış kültürü kurma arzusunun ürünüydü. Ancak bu iş birliği tümüyle siyasi ittifaka bağlıydı. 25 Mart 1937'de Yugoslavya'nın İtalya ile de anlaşma imzalaması, antantın gücünü sarstı; basın birliği de büyük ölçüde temenniler düzeyinde kaldı. Yine de bu toplantılar, Balkanlar arasında gazeteciler eliyle kurulmaya çalışılan ilk düzenli diyalog olarak kayda değer bir yere sahiptir.