Marsilya Suikastı (9 Ekim 1934): Balkan Antantı'nın kurucularından Kral I. Aleksandar ve Fransa Dışişleri Bakanı Barthou

9 Şubat 1934'te Türkiye, Yugoslavya, Yunanistan ve Romanya Balkan Antantı'nı imzaladığında, paktın en istekli savunucularından biri Yugoslavya Kralı I. Aleksandar'dı. Sekiz ay sonra Aleksandar, Fransa'nın Marsilya kentinde, yanında Fransa Dışişleri Bakanı Louis Barthou ile birlikte öldürüldü. Türkçe Vikipedi'ye göre bu suikast hem Avrupa siyasi dengelerini hem de Balkan Paktı'nı olumsuz etkiledi.

Neden Fransa'ya gidiyordu?

İngilizce Wikipedia'ya göre Aleksandar Ekim 1934'te Fransa'ya, Macar revizyonizmine ve İtalyan yayılmacılığına karşı Küçük Antant'a desteği pekiştirmek için resmî bir ziyaret yaptı. Kaynak arka planı da anlatır: Fransa Dışişleri Bakanı Louis Barthou, Almanya'yı çevrelemek için Fransa'nın Doğu Avrupa'daki müttefiklerini, İtalya'yı ve Sovyetler Birliği'ni bir araya getirecek bir ittifak kurmaya çalışıyordu. Aleksandar ile Mussolini arasındaki uzun süreli rekabet bu planı zorlaştırıyordu; çünkü kral İtalya'nın Yugoslavya üzerindeki toprak taleplerinden, Macar revizyonizmine ve Hırvat Ustaşa örgütüne verdiği destekten şikâyetçiydi.

Kaynağa göre Barthou Haziran 1934'te Belgrad'ı ziyaret ederek Fransa'nın Mussolini'ye baskı yapacağı sözünü verdi. Aleksandar ise bu plana kuşkuyla baktı; yüzlerce Ustaşa üyesinin İtalya'da barındırıldığını ve Mussolini'nin Aralık 1933'te kendisine karşı başarısız bir Ustaşa suikast girişimini finanse ettiğinin söylendiğini belirtti. Barthou yine de kralı, bir Fransız-Yugoslav anlaşması imzalamak üzere Fransa'ya davet etti.

Salı günü

İngilizce Wikipedia, kralın bir alışkanlığını da kaydeder: Ailesinden üç kişi daha önce salı günü öldüğü için Aleksandar salı günleri resmî görev üstlenmeyi reddediyordu. Ama 9 Ekim 1934 salı günü, Fransa'ya devlet ziyaretine başlamak üzere Marsilya'ya varırken başka seçeneği yoktu.

Suikast

İngilizce Wikipedia'nın Vlado Çernozemski maddesine göre kralın konvoyu saatte 8 kilometre hızla Canebière caddesinde ilerlerken Çernozemski kalabalığın arasından çıktı, kralın otomobilinin basamağına sıçradı ve Mauser C96 yarı otomatik tabancasıyla Aleksandar'a ateş etti; kral göğsünden ve karaciğerinden vuruldu. Kendisini arabadan itmeye çalışan şoför de vuruldu ve olay yerinde öldü. Aleksandar arabada hayatını kaybetti.

Barthou'nun ölümü ise ayrı bir hikâyedir. İngilizce Wikipedia'ya göre Barthou, saldırının ardından çıkan arbede sırasında Fransız polisinin yanlışlıkla ateşlediği bir kurşunla vuruldu ve kan kaybından öldü. Kaynak, otomobilde bulunan mermilerle ilgili bir balistik raporun 1935'te hazırlandığını ama sonuçlarının 1974'e kadar kamuoyuna açıklanmadığını yazar; rapor Barthou'nun Fransız polisinin kullandığı silahlarda yaygın olan 8 milimetrelik Modèle 1892 tabanca mermisiyle vurulduğunu ortaya koydu.

Tetikçi ve arkasındaki örgütler

İngilizce Wikipedia'ya göre Vlado Çernozemski (asıl adı Veliçko Dimitrov Kerin), İç Makedonya Devrimci Örgütü'nün (VMRO) bir Bulgar tetikçisiydi ve Ante Pavelić liderliğindeki Ustaşa'nın desteğiyle hareket etti. Kaynağa göre Çernozemski İtalya'da bir Ustaşa kampında eğitmen oldu, sonra Macaristan'daki Janka-Puszta kampına geçti; bu kampın asıl amacı Kral Aleksandar'a suikastı planlamaktı. Suikast ekibi Fransa'ya Lozan'da kendilerine verilen Çekoslovak pasaportlarıyla ve kimlik kontrolünden kaçmak için Cenevre Gölü üzerinden tekneyle girdi.

Çernozemski saldırının ardından bir süvari subayının kılıç darbesi ve polis ateşiyle yaralandı, kalabalık tarafından dövüldü ve aynı akşam saat 20.00 sularında öldü. İngilizce Wikipedia'ya göre Fransız polisinin soruşturması suikastçıların Macaristan'da eğitilip silahlandırıldığını, Fransa'ya Çekoslovak pasaportlarıyla geldiklerini ve İtalya'da yaşayan Ustaşa lideri Pavelić ile sık sık telefonla görüştüklerini kısa sürede ortaya çıkardı. Suç ortakları Ivan Rajić, Mijo Kralj, Zvonimir Pospišil ve Antun Godina ömür boyu hapis cezasına çarptırıldı; 1940'ta Fransa'nın yenilgisinden sonra Almanya tarafından serbest bırakıldılar.

Avrupa'nın tepkisi

İngilizce Wikipedia'ya göre Barthou'nun yerine dışişleri bakanı olan Pierre Laval, Roma ile yakınlaşmayı sürdürmek istedi ve Marsilya suikastlarını unutulması en iyi olacak bir sorun olarak gördü. Londra ve Paris, Mussolini'yi sorumlu bir Avrupa devlet adamı olarak gördüklerini açıkça belli ettiler ve Belgrad'a hiçbir koşulda Mussolini'nin suçlanmasına izin vermeyeceklerini özel olarak bildirdiler. Kaynağa göre suikastın ardından Yugoslavya ile Fransa arasındaki ilişkiler soğudu ve bir daha eski düzeyine dönmedi.

Kralın naaşı Yugoslav muhribi Dubrovnik ile Split limanına götürüldü. İngilizce Wikipedia'ya göre Belgrad'daki büyük cenaze törenine yaklaşık 500.000 kişi ve birçok Avrupalı devlet adamı katıldı; Aleksandar, babasının yaptırdığı Topola'daki Oplenac Kilisesi'ne gömüldü. Oğlu II. Petar reşit olmadığı için naipliği kralın kuzeni Prens Pavle üstlendi.

Sonuç

Marsilya Suikastı, Balkan Antantı'nın kuruluşundan yalnızca sekiz ay sonra paktın en etkin savunucularından birini ortadan kaldırdı. Kral ve Fransa Dışişleri Bakanı aynı gün öldü; tetikçi bir Bulgar VMRO üyesiydi, plan Macaristan'daki bir Ustaşa kampında hazırlanmıştı ve Barthou'yu öldüren kurşun Fransız polisinindi. Avrupa'nın büyük devletleri ise suikastın siyasi sorumluluğunu tartışmak yerine Mussolini ile yakınlaşmayı seçti.