Osmanlı Devleti'nin ilk iki buçuk yüzyılında yetişen âlimleri ve şeyhleri tanımak isteyen bir araştırmacının ilk başvurduğu eser, Taşköprülüzâde Ahmed İsâmüddin Efendi'nin eş-Şakâiku'n-Nu'mâniyye fî Ulemâi'd-Devleti'l-Osmâniyye adlı biyografi kitabıdır. Arapça yazılan ve 1558 yılında tamamlanan bu eser, Osman Gazi döneminden Kanuni Sultan Süleyman devrine kadar yaşamış beş yüzü aşkın âlim ve şeyhin hayatını padişah dönemlerine göre sıralayarak anlatır. Eser kısa sürede Türkçeye çevrildi, birçok kez zeyillerle sürdürüldü ve Osmanlı biyografi yazıcılığının köşe taşlarından biri hâline geldi. Bu yazıda Taşköprülüzâde'nin hayatını, Şakâik'in yapısını, tercüme ve zeyillerini ve eserin bugünkü değerini ele alıyoruz.
Kaynaklar
Belge: TAŞKÖPRİZÂDE AHMED EFENDİ — TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi, Müellif: Yusuf Şevki Yavuz. Tarih: 2011.
Şakâiku'n-Nu'mâniyye'nin bir yazma nüshasıGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Taşköprülüzâde Ahmed Efendi. Dosya sayfası
Bir âlim ailesinin çocuğu
Taşköprülüzâde Ahmed, 1495 yılında Bursa'da doğdu. Ailesi aslen Kastamonu'nun Taşköprü kasabasındandı ve aile adını bu kasabadan alıyordu. Babası Muslihuddin Mustafa Efendi, dönemin tanınmış müderrislerinden biriydi. Ahmed, ilk eğitimini babasından aldı; ardından Bursa, Ankara ve İstanbul'da çeşitli hocaların derslerine devam etti. Çocukluk ve gençlik yıllarında aldığı bu eğitim, ona hem Arap dili ve edebiyatında hem de akli ve nakli ilimlerde geniş bir birikim kazandırdı.
Eğitimini tamamladıktan sonra Taşköprülüzâde, uzun bir müderrislik dönemine başladı. Dimetoka, Üsküp, İstanbul ve Edirne'deki çeşitli medreselerde ders verdi. İstanbul'da Sahn medreselerinde ve Edirne'de Sultan Bayezid Medresesi'nde müderrislik yaptı. Bu yıllarda pek çok öğrenci yetiştirdi ve eserler kaleme aldı. Daha sonra kadılık mesleğine geçti; Bursa kadılığından sonra 1551 yılında İstanbul kadısı oldu. Ancak birkaç yıl sonra gözlerinden rahatsızlanarak görme yetisini büyük ölçüde kaybetti ve görevinden ayrıldı.
Görme yetisini yitiren bir yazarın eseri
Taşköprülüzâde'nin en tanınmış eseri olan Şakâik, onun görme yetisini kaybettikten sonraki yıllarda ortaya çıktı. Yazar, eserin önsözünde gözlerini kaybetmesinin kendisini derinden üzdüğünü, bu sıkıntılı dönemde geçmişin âlimlerini anarak teselli bulmak istediğini belirtir. Eser, yazarın hafızasında biriktirdiği bilgilere ve dikte ettirdiği notlara dayanılarak oluşturuldu. Bu durum, Şakâik'i yalnızca bir biyografi kitabı değil, aynı zamanda bir âlimin kendi ilim çevresine duyduğu vefanın da ifadesi yapar.
Eserin adındaki şakâik kelimesi, gelincik çiçekleri anlamına gelir. Nu'mâniyye ise Hanefî mezhebinin kurucusu İmam-ı Azam Ebû Hanîfe'nin adı olan Nu'mân'a gönderme yapar. Böylece başlık, Osmanlı Devleti'nde yetişen Hanefî âlimlerini birer gelincik çiçeğine benzeten şiirsel bir anlam taşır.
Ek bilgi
YAYGIN İDDİA
Şakâiku'n-Nu'mâniyye yalnızca ilmiye mensuplarının, yani müderris ve kadıların hayatını anlatır.
Ek bilgi
DOĞRUSU
Taşköprülüzâde, her padişah döneminin sonunda o dönemde yaşamış âlimlerin yanı sıra mutasavvıfları ve tarikat şeyhlerini de ayrı başlıklar altında anlatır. Eser, böylece Osmanlı ilim ve tasavvuf çevrelerini birlikte gösteren bir kaynak niteliği taşır.
Şakâik'in Türkçe tercümesinin minyatürlü bir nüshasında Ali Kuşçu'nun eserini Fatih Sultan Mehmed'e sunuşuGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: 17th century artist, Ahmed Nakşi. Dosya sayfası
Eserin yapısı
Şakâik, on tabakadan oluşur. Her tabaka, bir padişahınsaltanat dönemine karşılık gelir. Osman Gazi döneminden başlayan anlatım, Kanuni Sultan Süleyman döneminin ortalarına kadar uzanır. Her tabakada önce padişahın kısa bir tanıtımı yapılır, ardından o dönemde yaşamış âlimler ve şeyhler sırayla anlatılır. Biyografilerde kişinin doğum yeri, aldığı eğitim, hocaları, görev yaptığı medreseler ve kadılıklar, yazdığı eserler, ahlakı ve ölüm tarihi gibi bilgiler yer alır.
Taşköprülüzâde, biyografileri anlatırken zaman zaman kendi tanıklıklarına ve babasından duyduklarına da yer verir. Bazı âlimler hakkında anlattığı olaylar, o kişinin kişiliğini ve dönemin ilim ortamını canlı biçimde gözler önüne serer. Molla Gürânî'nin genç Mehmed'i eğitmesi, Ali Kuşçu'nun İstanbul'a gelişi ve Kemalpaşazâde'nin askerlikten ilme geçişi gibi tanınmış hikâyeler, büyük ölçüde Şakâik aracılığıyla bugüne ulaşmıştır. Bu nedenle eser, sonraki tarihçilerin ve biyografi yazarlarının vazgeçilmez kaynağı oldu.
Miftâhu's-saâde: ilimlerin haritası
Taşköprülüzâde'nin bir diğer önemli eseri, Miftâhu's-saâde ve Misbâhu's-siyâde adını taşır. Bu eserde yazar, dönemin bilinen bütün ilim dallarını tanıtır, her ilmin konusunu, amacını, önemli eserlerini ve yazarlarını sıralar. Yüzlerce ilim dalının ele alındığı eser, Osmanlı medrese çevrelerinin bilgiyi nasıl sınıflandırdığını gösteren önemli bir kaynaktır. Eser, sonraki yüzyıllarda Kâtip Çelebi'nin Keşfü'z-zunûn adlı büyük bibliyografyasına da kaynaklık etti. Taşköprülüzâde'nin oğlu Kemaleddin Mehmed Efendi, bu eseri Türkçeye çevirdi. Aynı nüshadan Abdürrahim Merzifonî'yi gösteren minyatürGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: 17th century artist, Ahmed Nakşi. Dosya sayfası
Tercümeler ve zeyiller
Şakâik, Arapça yazıldığı için geniş okuyucu kitlesine ulaşması amacıyla kısa süre içinde Türkçeye çevrildi. Bu tercümelerin en tanınmışı, Mecdî Mehmed Efendi'nin Hadâiku'ş-şakâik adlı eseridir. Mecdî, tercümesinde eseri yalnızca çevirmekle kalmadı, sanatlı bir Türkçe nesirle yeniden yazdı ve bazı ek bilgiler ekledi. Bu tercümenin bazı nüshaları, âlimlerin tasvirlerini içeren minyatürlerle süslendi. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde bulunan minyatürlü nüsha, Osmanlı portre sanatının ilginç örnekleri arasında yer alır.
Şakâik'in başarısı, eserin sonraki kuşaklar tarafından sürdürülmesini sağladı. Taşköprülüzâde'nin bıraktığı yerden başlayan bu devam kitaplarına zeyil denir. Bunların en önemlisi, Nev'îzâde Atâî'nin on yedinci yüzyılda yazdığı Hadâiku'l-hakâik fî tekmileti'ş-Şakâik adlı eserdir. Atâî, Kanuni döneminden kendi zamanına kadar yaşamış âlim ve şeyhleri anlattı. Ardından Uşşâkîzâde, Şeyhî Mehmed Efendi ve başka yazarlar, zeyil geleneğini on sekizinci yüzyıla kadar sürdürdü. Böylece Şakâik ve zeyilleri, Osmanlı ilmiye ve tasavvuf çevrelerinin dört yüzyıla yakın bir dönemdeki biyografilerini içeren kesintisiz bir dizi oluşturdu.
Tarih notu
Kronoloji 1495: Taşköprülüzâde'nin Bursa'da doğumu. 1520'ler–1540'lar: Çeşitli medreselerde müderrislik. 1551: İstanbul kadılığı. 1550'lerin ortası: Görme yetisini kaybetmesi ve görevden ayrılması. 1558: Şakâiku'n-Nu'mâniyye'nin tamamlanması. 1561: İstanbul'da vefatı. 17. yüzyıl: Nev'îzâde Atâî'nin zeyli.
Son yıllar
Taşköprülüzâde, son yıllarını İstanbul'da geçirdi ve 1561 yılında burada vefat etti. Arapça, Farsça ve Türkçe eserler bırakan yazar, kelam, mantık, tefsir, hadis, ahlak ve Arap dili gibi alanlarda risaleler yazmıştı. Ailesi de ilim yolunu sürdürdü; oğlu Kemaleddin Mehmed Efendi, babasının eserlerini çevirerek ve kendi eserlerini yazarak bu geleneği devam ettirdi.
Şakâik'in bugünkü değeri
Bugün Şakâiku'n-Nu'mâniyye, Osmanlı'nın erken dönem ilim ve kültür tarihini araştıranların başvurduğu başlıca kaynakların başında gelir. Eserdeki bilgiler, arşiv belgeleri ve vakfiyelerle karşılaştırılarak değerlendirilir. Şakâik, yalnızca bireylerin hayatını değil, medreselerin kuruluşunu, ilim çevrelerinin ilişkilerini, hoca-öğrenci zincirlerini ve dönemin ilim anlayışını da yansıtır. Eser, yirminci yüzyılda tenkitli neşirlerle yayımlandı ve Türkçeye yeniden çevrildi.
Taşköprülüzâde ve Şakâiku'n-Nu'mâniyye'yi değerlendirmek: hafızada yaşayan âlimler
Taşköprülüzâde ve Şakâiku'n-Nu'mâniyye, bir medeniyetin kendi ilim insanlarını hatırlama ve onları gelecek kuşaklara aktarma isteğinin en güzel örneklerinden biridir. Görme yetisini kaybettikten sonra geçmişin âlimlerini anarak teselli arayan bir yazarın dikte ettirdiği bu eser, Osmanlı'nın ilk iki buçuk yüzyılında yetişen âlim ve şeyhleri unutulmaktan kurtardı. Eserin padişah dönemlerine göre düzenlenmesi, ilim tarihini devlet tarihiyle iç içe düşünen bir bakışı yansıtır. Âlimlerin yanında şeyhlere de yer verilmesi ise medrese ile tekkenin Osmanlı toplumunda birbirini tamamlayan iki kurum olarak görüldüğünü gösterir. Molla Gürânî'den Kemalpaşazâde'ye kadar pek çok tanınmış hikâyenin bugüne ulaşması, büyük ölçüde bu esere borçludur. Mecdî'nin sanatlı tercümesi ve minyatürlü nüshalar, Şakâik'in yalnızca bir başvuru kitabı değil, aynı zamanda değerli bir kültür nesnesi olarak görüldüğünü ortaya koyar. Atâî ile başlayan zeyil geleneği, eserin yüzyıllar boyunca yaşayan bir dizi hâline gelmesini sağladı. Miftâhu's-saâde ise Taşköprülüzâde'nin ilimleri bütünlüklü bir düzen içinde kavrama çabasını gösterir. Taşköprülüzâde'yi anlamak, bir toplumun hafızasının kitaplarla ve onları yazan sabırlı kalemlerle nasıl korunduğunu görmek demektir.