On dokuzuncu yüzyılda İstanbul'un Galata semti, Osmanlı Devleti'nin mali hayatının kalbi hâline geldi. Burada faaliyet gösteren sarraflar ve bankerler, Galata bankerleri adıyla anıldı. Rum, Ermeni, Yahudi ve Levanten ailelerden gelen bu bankerler, Osmanlı hazinesine kısa vadeli avanslar verdi, vergi gelirlerini önceden satın aldı ve Avrupa sermaye piyasaları ile İstanbul arasında aracılık yaptı. 1854'te başlayan dış borçlanma döneminde onların rolü daha da büyüdü. Bugün Galata'daki Bankalar Caddesi ve Kamondo Merdivenleri, bu dönemin izlerini taşır. Bu yazıda Galata bankerlerinin ortaya çıkışını, hazineyle ilişkilerini, önde gelen ailelerini ve 1875 iflasından sonraki konumlarını anlatıyoruz. On dokuzuncu yüzyıl sonunda Karaköy meydanı, Sebah ve Joaillier fotoğrafıGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Pascal Sebah & Polycarpe Joaillier. Dosya sayfası
Sarraflardan bankerlere
Osmanlı maliyesinde sarraflar, uzun süredir önemli bir rol oynuyordu. Sarraf, kelime olarak para değiştiren kişi anlamına gelir; ancak Osmanlı'da sarraflar bundan çok daha fazlasını yapardı. İltizam yoluyla vergi toplama hakkını alan mültezimlere kefil olur, onlara borç verir ve devlete olan ödemelerini garanti altına alırdı. Böylece devlet, vergileri tahsil edilmeden önce gelir elde edebiliyordu.
On sekizinci yüzyılın sonu ve on dokuzuncu yüzyılın başında İstanbul'daki sarrafların önemli bir kısmı Ermeni toplumundandı. Bu sarraflar, kendi toplulukları içinde de etkili bir zümre oluşturdu ve amira adıyla anıldı. Sultan II. Mahmud döneminde darphanenin yönetimini üstlenen Düzoğlu ailesi ve sarraf Kazaz Artin, sarayla yakın ilişkileri olan isimler arasındaydı.
Ek bilgi
Ermeni amiralar, yalnızca sarraflıkla değil, darphane ve barut imalathanesi gibi devlet kurumlarının yönetimiyle de uğraşıyordu. Mimar Balyan ailesi de bu çevreyle bağlantılıydı. Amiralar, Ermeni Patrikhanesi'nin yönetiminde de söz sahibiydi; ancak on dokuzuncu yüzyılın ortalarında esnaf ve aydın kesimlerin tepkisiyle bu nüfuzları azaldı.
Galata'nın yükselişi
On dokuzuncu yüzyılın ortalarına doğru mali faaliyetin merkezi, eski şehirden Haliç'in karşı yakasındaki Galata'ya kaydı. Galata, Avrupalı tüccarların, elçiliklerin ve yabancı şirketlerin bulunduğu bir semtti. Avrupa ile ticaretin artması, burada çalışan bankerlerin önemini büyüttü. Bu bankerler, Avrupa'daki bankalarla ilişki kurdu, poliçe ve senet ticareti yaptı ve Osmanlı tahvillerinin Avrupa'da satılmasına aracılık etti.
1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması'nın ardından Osmanlı pazarı yabancı tüccarlara daha da açıldı. Dış ticaretin büyümesi, kambiyo işlemlerinin ve kredi ihtiyacının artmasına yol açtı. Galata bankerleri, bu ihtiyacı karşılayan başlıca aktörler oldu.
Önde gelen aileler
Galata bankerleri arasında farklı topluluklardan gelen aileler vardı. Yahudi toplumundan Camondo ailesi, bu çevrenin en tanınmış isimleriydi. Aile reisi Abraham Salomon Camondo, on dokuzuncu yüzyılın ortasında İstanbul'un en zengin bankerlerinden biri oldu. Aile, İstanbul'da okullar ve hastaneler yaptırdı, daha sonra Paris'e taşınarak orada da finans dünyasında etkili oldu.
Kaynaklar
Belge: Galata bankerleri ve Baltazzi ailesi — DergiPark, NevşehirHacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, Hakemli makale.
Rum toplumundan Zarifi, Zafiropulo ve Eugenidi gibi aileler de önemli bankerler arasındaydı. Zarifi ailesi, özellikle Sultan II. Abdülhamid döneminde sarayın mali danışmanlığını yapan Georgios Zarifi ile tanındı. Levanten aileler ve Avrupa kökenli bankerler de bu çevrenin bir parçasıydı. Galata'daki Kamondo MerdivenleriGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Yair Haklai. Dosya sayfası
Hazine ve avans sistemi
Galata bankerlerinin hazineyle ilişkisi, büyük ölçüde avans sistemine dayanıyordu. Hükümet, maaşları ödemek, savaş masraflarını karşılamak ya da acil ihtiyaçları gidermek için bankerlerden kısa vadeli borç alıyordu. Bu borçlar, gelecekte tahsil edilecek vergi gelirlerine karşılık veriliyordu. Bankerler, bu işlemlerden yüksek faiz ve komisyon kazanıyordu.
Bu sistem, devletin günlük ihtiyaçlarını karşılamasını sağlıyordu; ancak aynı zamanda borç yükünü artırıyordu. Vergi gelirleri tahsil edilmeden önce harcanıyor, bir sonraki yılın gelirleri için yeniden avans alınıyordu. Böylece hazine, sürekli bir borç döngüsüne giriyordu.
Dış borçlanma ve Galata
1854'te Kırım Savaşı sırasında Osmanlı Devleti, ilk dış borcunu Londra'dan aldı. Bunu izleyen yirmi yıl içinde art arda yeni borçlar alındı. Galata bankerleri, bu süreçte Avrupa bankalarıyla birlikte borç konsorsiyumlarına katıldı ve tahvillerin satışına aracılık etti. 1856'da kurulan ve 1863'te yeniden yapılandırılan Osmanlı Bankası, devletin resmî bankası olarak bu süreçte merkezî bir rol üstlendi. Galata bankerleri, Osmanlı Bankası ile hem iş birliği yaptı hem de zaman zaman rekabet etti.
1864'te bazı Galata bankerleri ve Avrupa sermayedarları, Société Générale de l'Empire Ottoman adıyla bir banka kurdu. Bu banka, devlete avans vermek ve tahvil ihraç etmek amacıyla çalıştı. Böylece Galata'nın geleneksel sarraflık işleri, modern bankacılık kurumlarıyla iç içe geçti.
Ek bilgi
DOĞRUSU Galata bankerlerinin Osmanlı maliyesindeki rolü, farklı biçimlerde değerlendirilmiştir. Bazı yazarlar, onları devleti yüksek faizlerle sömüren bir zümre olarak tasvir eder. Haris Exertzoglou ve Edhem Eldem gibi araştırmacıların çalışmaları ise bankerlerin devletin mali ihtiyaçlarını karşılayan ve aynı zamanda büyük riskler alan aracılar olduğunu gösterir. Bu tartışmada toplulukları genelleştiren yargılardan kaçınmak gerekir.
1875 iflası ve Düyun-ı Umumiye
Ekim 1875'te Osmanlı hükümeti, dış borçların faiz ve anapara ödemelerini yarıya indirdiğini açıkladı. Ramazan Kararnamesi olarak bilinen bu karar, fiilî bir iflas anlamına geliyordu. Galata bankerleri de bu durumdan ağır biçimde etkilendi; çünkü ellerinde büyük miktarda Osmanlı tahvili ve devlete verilmiş avans alacakları vardı.
1881'de çıkarılan Muharrem Kararnamesi ile Düyun-ı Umumiye İdaresi kuruldu. Bu idare, belirli vergi gelirlerini doğrudan toplayarak alacaklılara ödeme yaptı. İdarenin yönetiminde yabancı alacaklıların temsilcilerinin yanı sıra Galata bankerlerinin temsilcisi de yer aldı. Bu, Galata'nın Osmanlı borç düzenindeki ağırlığını resmî olarak tanıyan bir düzenlemeydi.
Bankalar Caddesi ve mimari miras
Galata'da bankerlerin ofislerinin toplandığı Voyvoda Caddesi, zamanla Bankalar Caddesi adıyla anılmaya başladı. Osmanlı Bankası'nın genel müdürlük binası, mimar Alexandre Vallaury tarafından tasarlanarak 1892'de tamamlandı. Bu bina bugün SALT Galata adıyla bir kültür merkezi olarak kullanılmaktadır. Caddenin hemen yanındaki Kamondo Merdivenleri de Camondo ailesi tarafından yaptırılmıştır ve kıvrımlı biçimiyle İstanbul'un tanınmış simgelerinden biridir. Galata'da Bankalar Caddesi'nin bugünkü görünümüGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Dosseman. Dosya sayfası
Tarih notu
Kronoloji 1838: Balta Limanı Ticaret Antlaşması 1854: İlk dış borç 1856: Osmanlı Bankası'nın kuruluşu 1863: Osmanlı Bankası'nın yeniden yapılandırılması 1864: Société Générale de l'Empire Ottoman Ekim 1875: Ramazan Kararnamesi 1881: Muharrem Kararnamesi ve Düyun-ı Umumiye 1892: Osmanlı Bankası binasının tamamlanması
Haliç'in öbür yakasında bir hazine
Galata bankerleri, Osmanlı Devleti'nin modern dünyanın mali sistemine nasıl bağlandığını gösteren bir aracı zümreydi. Geleneksel sarraflık işleriyle başlayan faaliyetleri, dış borçlanma çağında Avrupa sermaye piyasalarıyla iç içe geçti. Devlet, onların avansları olmadan günlük ihtiyaçlarını karşılayamıyor; bankerler de devletin vergi gelirlerine dayanarak büyük kazançlar elde ediyordu.
Bu karşılıklı bağımlılık, 1875 iflasında çok ağır bir krize dönüştü. Devletin borç ödeyememesi, bankerleri de zor durumda bıraktı. Ancak Düyun-ı Umumiye'nin kurulmasıyla Galata, yeni borç düzeninde resmî bir yer edindi. Bu durum, Osmanlı maliyesinin giderek yabancı ve yerli alacaklıların denetimine girdiğini gösteriyordu.
Galata bankerlerinin hikâyesi, aynı zamanda Osmanlı toplumunun çok kültürlü yapısını da yansıtır. Rum, Ermeni, Yahudi ve Levanten aileler, aynı cadde üzerinde iş yaptı ve devletle aynı ilişkiler ağına bağlandı. Bugün Bankalar Caddesi'nde yürüyen biri, bu çok sesli mali dünyanın izlerini binaların cephelerinde ve Kamondo Merdivenleri'nin basamaklarında görebilir. Bu izler, Osmanlı'nın son yüzyılındaki ekonomik dönüşümün en somut tanıklarındandır. Galata'nın taşları, bir imparatorluğun borçlarını, umutlarını ve hesaplarını birlikte saklar ve bugün de dikkatli bir göz bekler.