Trahom mücadelesi (1925): Güneydoğu'da körlüğe karşı Cumhuriyet'in sağlık seferi

Görmeyi çalan sessiz hastalık

Trahom, Chlamydia trachomatis adlı bir mikroorganizmanın neden olduğu, göz kapaklarının iç yüzeyini ve korneayı etkileyen bulaşıcı bir göz hastalığıdır. Hastalık, tedavi edilmediğinde göz kapaklarının içe doğru kıvrılmasına, kirpiklerin korneaya sürtünmesine ve sonunda korneanın bulanıklaşarak görme kaybına yol açar. Trahom; temiz suyun kıt olduğu, kalabalık ve yoksul ortamlarda, el ve yüz temizliğinin yetersiz kaldığı yerlerde hızla yayılır. Sinekler, ortak kullanılan havlular ve eller, hastalığın bulaşma yollarıdır.

Osmanlı'nın son döneminde ve Cumhuriyet'in ilk yıllarında trahom, Anadolu'nun özellikle güney ve güneydoğu bölgelerinde yaygın bir halk sağlığı sorunuydu. Adana, Malatya, Urfa, Mardin, Diyarbakır, Gaziantep ve Maraş gibi illerde nüfusun önemli bir bölümü hastalıktan etkilenmişti. Savaş yılları, göçler, yoksulluk ve sağlık hizmetlerinin çöküşü, hastalığın yayılmasını hızlandırmıştı. Pek çok köyde gözleri kızarmış, akıntılı ya da tamamen görme yetisini kaybetmiş insanlar sıradan bir manzara haline gelmişti.

Sağlık Vekâleti'nin öncelikleri

Cumhuriyet'in ilk sağlık politikası, bulaşıcı hastalıklarla mücadeleyi merkeze alıyordu. Dr. Refik Saydam'ın uzun süre başında kaldığı Sıhhiye ve Muavenet-i İçtimaiye Vekâleti, sıtma, verem, frengi ve trahomla mücadeleyi öncelikli görevler arasında saydı. Bu hastalıkların ortak özelliği, nüfusun çalışma gücünü ve sağlığını doğrudan etkilemeleriydi. Savaşlardan çıkmış, nüfusu azalmış bir ülkede her insanın sağlığı, ülkenin yeniden kalkınması için hayati önemdeydi. Atatürk de Meclis'i açış konuşmalarında halk sağlığına ve nüfusun korunmasına sık sık değindi.
Trahom mücadelesi, bu genel politikanın en somut örneklerinden biri oldu. Sağlık Vekâleti, hastalığın en yoğun görüldüğü illerde özel bir mücadele teşkilatı kurdu. Bu teşkilat, trahom hastaneleri, dispanserler ve gezici sağlık ekiplerinden oluşuyordu. Hastaneler, ağır vakaların cerrahi tedavisi için kullanılırken, dispanserler ve gezici ekipler hafif vakaların tedavisi ve taramalar için çalışıyordu.

Hastaneler, dispanserler ve gezici ekipler

Trahom mücadelesi 1925'te, halk arasında "körler memleketi" diye anılan Hısn-ı Mansur'da (Adıyaman) ve Malatya'da başladı. Hısn-ı Mansur'da yirmi yataklı bir hastane ile bir dispanser, Malatya'da ise on yataklı küçük bir hastane ve dispanser açıldı. Bu ilk merkezler, çevre kasaba ve köylerden gelen hastalara hizmet verdi; Malatya dispanserine ilk on yedi ayda altı bini aşkın başvuru yapıldı. Zamanla Adana'da da bir trahom hastanesi kuruldu. Hastanelerde göz kapağı ameliyatları yapılıyor, ağır vakalar uzun süreli tedavi altına alınıyordu. Zamanla Gaziantep, Urfa, Diyarbakır, Mardin ve Maraş gibi illerde de dispanserler açıldı. Bu dispanserlerde göz hekimleri ve sağlık memurları, hastaları düzenli olarak muayene ediyor, göz damlaları ve merhemlerle tedavi uyguluyordu.

Gezici ekipler, mücadelenin en zorlu ama en etkili kısmını oluşturuyordu. Bu ekipler, at ya da kağnıyla köylere gidiyor, köy halkını tek tek muayene ediyor, hastaları tedavi ediyor ve hastalığın nasıl yayıldığını anlatıyordu. Köylerde temiz su kullanmanın, yüz yıkamanın, ortak havlu kullanmamanın ve sineklerle mücadele etmenin önemi vurgulanıyordu. Bu eğitim faaliyetleri, hastalığın yayılmasını önlemede tedavi kadar önemliydi.

Hıfzıssıhha Kanunu ve hukuki çerçeve

1930'da kabul edilen Umumi Hıfzıssıhha Kanunu, Cumhuriyet'in halk sağlığı alanındaki en kapsamlı düzenlemesiydi. Kanun, bulaşıcı hastalıklarla mücadeleyi devletin ve belediyelerin görevi olarak tanımlıyor, bu hastalıkların bildirilmesini, tedavi edilmesini ve yayılmasının önlenmesini zorunlu kılıyordu. Kanunun dördüncü faslı doğrudan trahomla mücadeleye ayrılmıştı. Bu fasıl, nüfusun büyük kısmının trahomlu olduğu yerlerde Sıhhat Vekâleti'nin mücadele heyetleri kurmasını ve bu bölgelerde tedavinin ücretsiz yapılmasını öngörüyordu. Heyetler, bütün halkı muayene edip kayda geçirme ve hastaları tedaviye çağırma yetkisiyle donatıldı. Hastalığın bulaşıcı döneminde olanların okul, fabrika ve atölyelere devamı yasaklandı; mücadele bölgelerindeki çocukların eğitimi için Sıhhat ve Maarif vekâletlerinin birlikte özel tedbirler alması hükme bağlandı.

Kanun, trahomla mücadelenin bir sağlık kampanyası olmaktan çıkıp kalıcı bir devlet politikasına dönüşmesini sağladı. Trahom mücadele teşkilatı, kanunun verdiği yetkiyle genişletildi, yeni dispanserler açıldı, uzman göz hekimleri yetiştirildi. 1930'lar boyunca trahom mücadelesi, Cumhuriyet'in sağlık alanındaki başarılarından biri olarak tanıtıldı.

Sahadaki güçlükler

Trahomla mücadele, kolay bir iş değildi. Hastalığın yaygın olduğu bölgeler, ulaşımın zor olduğu, yolların bozuk ve köylerin dağınık olduğu yerlerdi. Gezici ekipler, haftalarca süren yolculuklarla köylere ulaşabiliyordu. Göz hekimi sayısı azdı; pek çok dispanser yalnızca bir sağlık memuruyla çalışıyordu. İlaç ve malzeme teminindeki güçlükler, tedavinin aksamasına neden olabiliyordu.

Halkın hastalığa ve tedaviye yaklaşımı da bir başka güçlüktü. Bazı köylerde trahom, kaçınılmaz bir hastalık olarak görülüyor, tedavi için hekime gitmek yerine geleneksel yöntemlere başvuruluyordu. Bazı hastalar, ameliyattan korkuyor ya da uzun süreli tedaviye dayanamıyordu. Sağlık ekipleri, halkın güvenini kazanmak için sabırlı bir çaba gösterdi; köy muhtarları, imamlar ve öğretmenlerle işbirliği yaparak tedavinin önemini anlatmaya çalıştı.

Trahom ve kalkınma arasındaki bağ

Trahom mücadelesi, yalnızca bir sağlık meselesi değil, aynı zamanda bir kalkınma meselesiydi. Görme yetisini kaybeden ya da gözleri sürekli ağrıyan bir çiftçi, tarlasında çalışamıyor, ailesinin geçimini sağlayamıyordu. Trahomlu çocuklar okula devam edemiyor, okuma yazma öğrenemiyordu. Bu nedenle trahom, yoksulluğun hem sonucu hem de nedeniydi. Mücadelenin başarısı, güney ve güneydoğu illerinin ekonomik ve sosyal kalkınmasına doğrudan katkıda bulundu.

Bu bağlantı, Cumhuriyet'in sağlık politikasını genel modernleşme projesinin ayrılmaz bir parçası haline getirdi. Temiz su şebekelerinin kurulması, köy okullarının açılması, tarımın modernleşmesi ve sağlık hizmetlerinin yaygınlaşması, birbirini besleyen süreçlerdi. Trahom mücadelesinde elde edilen tecrübe, sonraki yıllarda sıtma ve verem mücadelesinde de kullanıldı.

Mücadeleyi yürüten hekimler

Trahom mücadelesinin başarısında, bu bölgelerde yıllarca çalışan hekimlerin ve sağlık memurlarının emeği belirleyiciydi. Bu sağlık çalışanları, büyük şehirlerin konforunu bırakıp zorlu koşullarda çalışmayı kabul etmişti. Bazıları uzun yıllar aynı bölgede kalarak halkın güvenini kazandı ve yerel hafızada iz bıraktı. Cumhuriyet'in sağlık politikası, bu fedakâr çalışanlar sayesinde kâğıt üzerinde kalmadan sahaya ulaşabildi. Tıp fakültelerinden mezun olan genç hekimlerin bir süre Anadolu'da hizmet etmesini öngören düzenlemeler de bu dönemde güçlendirildi.

Körlüğe karşı kazanılan uzun savaş: değerlendirme

Trahom mücadelesi, Cumhuriyet'in ilk yıllarında başlatılan ve on yıllar süren bir halk sağlığı seferidir. Hısn-ı Mansur ve Malatya'da açılan ilk trahom merkezlerinden köy köy dolaşan gezici ekiplere, okul taramalarından Hıfzıssıhha Kanunu'nun getirdiği hukuki çerçeveye kadar uzanan bu mücadele, devletin vatandaşının sağlığını korumayı bir görev olarak üstlendiğini gösterdi. Hastalığın yaygın olduğu bölgelerde binlerce insanın görme yetisini koruması, bu çabanın en somut sonucudur. Trahom mücadelesi, Cumhuriyet'in sağlık politikasının ve Atatürk'ün halk sağlığına verdiği önemin kalıcı tanıklarından biri olarak hatırlanır.