Amiral Mark Bristol (1919-1927): İstanbul'daki Amerikan Yüksek Komiseri ve Ankara ile kurulan köprü

Savaş sonrası İstanbul'a gelen amiral

Mark Lambert Bristol, 1868'de New Jersey'de doğmuş, Amerikan donanmasında uzun bir kariyer yapmış bir deniz subayıydı. Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda tuğamiral rütbesindeydi. Ocak 1919'da İstanbul'a gönderildi ve kısa süre sonra Amerika Birleşik Devletleri'nin Türkiye'deki Yüksek Komiseri olarak atandı. Amerika, Osmanlı Devleti'ne savaş ilan etmemişti; ancak Osmanlı Devleti 1917'de Amerika'yla diplomatik ilişkilerini kesmişti. Bu nedenle Bristol'un görevi, resmî bir büyükelçilikten çok, savaş sonrası koşullarda Amerikan çıkarlarını gözeten, yarı diplomatik, yarı askerî bir temsilcilikti.

Bristol, İstanbul'da sekiz yıl kaldı. Bu süre, Mütareke döneminin karmaşasını, Millî Mücadele'yi, Lozan görüşmelerini ve Cumhuriyet'in ilk yıllarını kapsıyordu. Bu uzun görev süresi, onu Türkiye'deki en tecrübeli yabancı temsilcilerden biri haline getirdi. Bristol'un raporları, günlükleri ve yazışmaları, bu dönemin Amerikan bakış açısından en ayrıntılı kayıtları arasında sayılır.

İtilaf Devletleri arasında farklı bir ses

Bristol, İstanbul'daki İtilaf temsilcileri arasında farklı bir çizgi izledi. İngiliz, Fransız ve İtalyan yüksek komiserleri, Osmanlı topraklarının paylaşılması konusunda kendi hükûmetlerinin çıkarlarını savunurken, Bristol Amerikan ticaret çıkarlarını ve açık kapı politikasını ön plana çıkardı. Amerika, Osmanlı topraklarında bir nüfuz bölgesi elde etmeyi hedeflemiyordu; bunun yerine Amerikan şirketlerinin bölgede serbestçe ticaret yapabilmesini, petrol ve maden imtiyazlarında eşit fırsat elde etmesini istiyordu. Bu yaklaşım, Bristol'u zaman zaman İngiliz politikasına eleştirel bir konuma itti.

Bristol'un raporlarında Yunan işgaline ve Batı Anadolu'daki olaylara dair değerlendirmeler dikkat çeker. İzmir'in işgalinin ardından kurulan Müttefikler arası soruşturma komisyonunda Amerika'yı Bristol temsil etti. Komisyonun raporu, işgal sırasında yaşanan olaylara dair eleştirel tespitler içeriyordu. Bristol, Yunan işgalinin bölgede istikrar getirmeyeceğini, aksine Türk direnişini güçlendireceğini savunan raporlar yazdı. Bu görüşleri, Amerika'da Ermeni ve Rum yanlısı çevrelerin tepkisini çekti.

Ankara'yla kurulan dolaylı temaslar

Millî Mücadele yıllarında Amerika, Ankara hükûmetini resmen tanımadı. Ancak Bristol, Ankara'yla dolaylı temaslar kurmanın yollarını aradı. İstanbul'daki Ankara yanlısı çevreler, Amerikan yardım kuruluşlarının temsilcileri ve Anadolu'ya giden gazeteciler, bu temasların aracılarıydı. Bristol, Ankara'nın gücünün arttığını ve Anadolu'daki geleceğin bu hükûmetle şekilleneceğini gören ilk yabancı temsilciler arasındaydı. Raporlarında Mustafa Kemal'in liderliğini ciddiye alan, Ankara hükûmetiyle ilişki kurulmasının Amerikan çıkarlarına uygun olacağını savunan değerlendirmeler yer aldı.

Bu dönemde Amerikan yardım kuruluşu Near East Relief'in Anadolu'daki faaliyetleri, Bristol'un en çok ilgilendiği konulardan biriydi. Yetimhaneler, aşevleri ve hastaneler, Ankara'nın denetimindeki bölgelerde de çalışıyordu. Bu faaliyetlerin sürdürülebilmesi için Ankara'yla işbirliği gerekiyordu. Bristol, bu işbirliğinin sağlanmasında arabuluculuk rolü üstlendi.

Lozan ve Türk-Amerikan antlaşması

Lozan Barış Konferansı'nda Amerika resmî bir taraf değildi, ancak gözlemci olarak katıldı. Amerikan heyeti, kapitülasyonların kaldırılması, azınlıkların hakları, Boğazlar rejimi ve ticaret konularındaki görüşmeleri yakından izledi. Lozan Antlaşması'nın imzalanmasından birkaç gün sonra, 6 Ağustos 1923'te, Türkiye ile Amerika arasında ayrı bir dostluk ve ticaret antlaşması imzalandı. Bu antlaşma, iki ülke arasındaki diplomatik ilişkilerin yeniden kurulmasının yolunu açacaktı.

Ancak antlaşma, Amerikan Senatosu'nda büyük bir muhalefetle karşılaştı. Ermeni yanlısı lobiler, misyoner çevreleri ve bazı senatörler, antlaşmanın Ermeni meselesini göz ardı ettiğini ve kapitülasyonların kaldırılmasıyla Amerikan vatandaşlarını korumasız bıraktığını savundu. Senato, antlaşmayı 1927 başında onaylamadı. Bu, Bristol için büyük bir hayal kırıklığıydı; çünkü yıllardır iki ülke arasında normal ilişkilerin kurulması için çalışıyordu.

Nota teatisiyle kurulan ilişkiler

Senato'nun ret kararına rağmen iki ülke, diplomatik ilişkileri kurmanın başka bir yolunu buldu. Şubat 1927'de Bristol ile Türk Dışişleri arasında yapılan nota teatisiyle iki ülke, büyükelçi düzeyinde diplomatik ilişki kurmayı kabul etti. Bu düzenleme, Senato onayı gerektirmeyen bir yürütme anlaşmasıydı. Böylece Türkiye ile Amerika arasında on yıl süren resmî ilişkisizlik dönemi sona erdi. Kısa süre sonra Amerika'nın Türkiye'deki ilk büyükelçisi Ankara'ya geldi, Türkiye de Washington'a bir büyükelçi gönderdi.

Bristol, bu düzenlemenin ardından Türkiye'den ayrıldı. Sonraki yıllarda Amerikan Asya Filosu'nun komutanlığını yaptı ve donanmadaki kariyerini sürdürdü. 1939'da hayatını kaybetti. Türkiye'deki sekiz yılı, onun hayatının en uzun ve en etkili diplomatik görevi olarak kaldı.

Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki gözlemleri

Bristol, Cumhuriyet'in ilanından sonraki yıllarda da İstanbul'daki görevini sürdürdü. Bu dönemde Ankara'daki reformları, hilafetin kaldırılmasını, şapka kanununu, medeni kanunun kabulünü ve yeni Türk devletinin kuruluş sürecini yakından izledi. Raporlarında bu reformların hızına ve kapsamına dair gözlemler yer aldı. Bristol, yeni Türkiye'nin Batılı devletlerle eşit ilişkiler kurmak istediğini ve kapitülasyonların geri gelmesine asla razı olmayacağını Washington'a sık sık hatırlattı.

Bristol'un İstanbul'daki evi, yabancı diplomatlar, gazeteciler, iş insanları ve Türk aydınlarının buluştuğu bir mekân haline gelmişti. Bu buluşmalar, resmî ilişkilerin bulunmadığı yıllarda iki ülke arasında bir tür gayriresmî diyalog kanalı işlevi gördü.

Amerikan iş dünyasıyla ilişkiler

Bristol'un Türkiye'deki faaliyetlerinin önemli bir boyutu, Amerikan şirketlerinin Türkiye'de iş yapmasını kolaylaştırmaktı. Tütün, halı, kuru meyve ve maden ticaretinde Amerikan şirketleri önemli bir paya sahipti. Chester imtiyazı olarak bilinen, Anadolu'da demiryolu ve maden işletmeciliğine dair kapsamlı bir proje de bu dönemde gündeme geldi. Büyük Millet Meclisi 1923'te bu imtiyazı onayladı, ancak proje finansman sorunları nedeniyle hayata geçirilemedi. Bristol, Amerikan iş dünyasının Türkiye'deki çıkarlarını savunan yazışmalarıyla bu süreçlerde etkin bir rol oynadı.

Resmî ilişkisizlik yıllarının mimarı: değerlendirme

Amiral Mark Bristol, Türk-Amerikan ilişkilerinin en kritik dönemlerinden birinde İstanbul'da bulunan ve bu ilişkilerin yeniden kurulmasında belirleyici rol oynayan bir isimdir. Resmî diplomatik ilişkilerin bulunmadığı yıllarda Amerikan çıkarlarını koruyan, Ankara'nın yükselişini erken fark eden ve iki ülke arasında normal ilişkilerin kurulması için çalışan bir temsilci olarak hatırlanır. Onun raporları, Millî Mücadele ve Cumhuriyet'in ilk yıllarını dışarıdan bir gözle anlamak isteyenler için değerli bir kaynak olmaya devam etmektedir. Şubat 1927'deki nota teatisi, Bristol'un sekiz yıllık emeğinin somut sonucu olarak Türk-Amerikan ilişkilerinin yeni bir döneminin başlangıcını işaret eder.