Katma Muharebesi (26 Ekim 1918): Halep'in kuzeyinde çizilen son hat

Suriye cephesinin çöküşü

19 Eylül 1918 sabahı İngiliz ordusu Filistin'de büyük bir taarruza geçti. Nablus Meydan Muharebesi olarak anılan bu taarruzda 8. Ordu'nun cephesi yarıldı. Mustafa Kemal Paşa'nın komutasındaki 7. Ordu ile 4. Ordu kuzeye çekilmek zorunda kaldı. Şam 1 Ekim'de düştü. Yıldırım Ordular Grubu'nun kalıntıları, Hama ve Humus üzerinden Halep'e doğru yüzlerce kilometrelik bir geri çekilme yaptı. Bu çekilmede İngiliz süvari birlikleri ve onlarla birlikte hareket eden Şerif Faysal'a bağlı kuvvetler, Osmanlı birliklerini yakından takip ediyordu.

Mustafa Kemal, çekilme boyunca düşmanla teması kesmemeye ve ordunun düzenini korumaya çalıştı. Ekim ortasında Halep'e ulaşıldığında, şehrin düz arazide ve süvari ile zırhlı araçlarla güçlendirilmiş bir düşmana karşı savunulamayacağı anlaşıldı. Yıldırım Ordular Grubu Komutanlığı, gereksiz yere toprak bırakılmaması şartıyla Halep'in terk edilmesine ve savunmanın kuzeydeki dağlık arazide yapılmasına izin verdi.

25 Ekim: Halep'te son gece

25 Ekim 1918'de İngiliz birlikleri Halep'in güneyine ulaştı. Aynı gün Şerif Faysal'ın kuvvetleri doğudan şehre girerek kaleyi ve hükûmet konağını ele geçirdi. 7. Ordu'nun şehirdeki merkez komutanlığına da saldırıldı. Halep'te sokak çatışmaları başladı. Mustafa Kemal, çatışmaları bizzat yönetti ve akşama doğru şehirdeki kuvvetleri kuzeye çekme kararı aldı.

Mustafa Kemal'in anılarında bu ana dair aktarılan ayrıntı, verilen kararın niteliğini gösterir. Otomobiline binmeden önce Halep komutanına emirlerini vermiş, gizli tutulması gereken noktayı da söylemişti: o akşam Halep'in ilerisindeki kuvvetler geri çekilecek, ertesi gün ise Halep'in kuzeybatısında yeni bir muharebe yapılacaktı. Ordu karargâhı Katma'ya taşındı. Katma, Bağdat Demiryolu üzerinde, Halep ile Kilis arasında küçük bir istasyondu. Karargâh, istasyonun yakınındaki Racu'ya yerleştirildi.

26 Ekim: Haritan sırtlarında

26 Ekim sabahı İngiliz süvarileri ve onlarla birlikte hareket eden kuvvetler, Osmanlı birliklerinin geri çekildiğini düşünerek kuzeye ilerledi. Ancak Mustafa Kemal'in Halep'in kuzeybatısında kurduğu savunma düzeniyle karşılaştılar. İngiliz kaynaklarında "Haritan hücumu" olarak anılan çarpışmada, Hint süvari alayları Osmanlı mevzilerine saldırdı. Mevzideki piyade ve makineli tüfekler, hücumu ağır kayıplarla durdurdu. İngiliz süvarileri geri çekilmek zorunda kaldı.

Bu çarpışma, Suriye cephesinde Osmanlı ordusunun geri çekilmeyi durdurduğu ilk ve son yer oldu. Mustafa Kemal'in ilerleyen yıllarda anlattığına bakılırsa, burada bir hat tespit etmiş ve kuvvetlerine düşmanın bu hattın ilerisine geçmeyeceği emrini vermişti. Gerçekten de İngiliz kuvvetleri, savaşın sonuna kadar bu hattı aşamadı.

Hat neden önemliydi?

Katma'da durdurulan ilerleme, Anadolu'nun güney kapısının açık kalmasını önledi. Osmanlı birlikleri çekilirken Suriye'deki demiryolları ve yollar tahrip edilmişti. İngilizler ileri birliklerini hızla takviye edemiyordu ve ancak kıyıdan ilerleyebilirlerdi. Katma'da kurulan savunma hattı, Toros geçitlerine giden yolu da kapatıyordu. Sonraki günlerde 7. Ordu birkaç saldırıyı daha geri püskürttü ve Antakya'yı da hattın içine aldı.

Katma'daki savunmanın kurulmasında Mustafa Kemal'in çekilme boyunca uyguladığı yöntemin payı büyüktür. Ordunun ağırlıkları önceden kuzeye gönderilmiş, yaralılar ve hastalar demiryoluyla taşınmıştı. Geride kalan birlikler ise süvari takibini yavaşlatacak biçimde kademeli olarak çekiliyordu. Halep'teki sokak çatışmalarının bir gece içinde bırakılıp yeni hatta geçilebilmesi, bu düzenin işlediğini gösterir. Dağılmış bir ordunun ertesi sabah yeniden direnmesi beklenmezdi. İngiliz süvarilerinin hücumu da bu beklentiyle yapılmıştı.

Bu hat, iki yıl sonra Ankara'da kabul edilen Misak-ı Millî'nin güney sınırına dair tartışmalarda da önem kazandı. Misak-ı Millî, ateşkes imzalandığı sırada Osmanlı ordusunun elinde bulunan bölgeleri milli sınırların içinde sayıyordu. Mustafa Kemal'in 1922'deki Seçim Kanunu konuşmasında söylediği "bugün hudud-u millî dediğimiz hududu fiilen tespit etmemekliğim lazım gelirdi" sözü, doğrudan bu günlere işaret eder.

Kilis'in güneyinden bugünkü sınıra

Katma ile bugünkü Türkiye-Suriye sınırı arasındaki ilişki dikkatle anlatılmalıdır. Katma bugün Suriye toprakları içinde, Afrin bölgesinde kalır. 1921'deki Ankara Antlaşması ile Fransa'nın Suriye mandası arasındaki sınır çizildiğinde, bu hat tam olarak izlenmedi. Hatay ise ancak 1939'da Türkiye'ye katıldı. Yine de Katma'da durdurulan ilerleme, güney sınırının genel çizgisinin belirlenmesinde ilk adım sayılır.

Ateşkesten sonra

Mondros Ateşkesi'nin ardından Mustafa Kemal, Adana'daki Yıldırım Ordular Grubu karargâhında kısa bir süre komuta yaptı. Ateşkesin bazı maddelerinin, özellikle İskenderun'un teslimine ilişkin talebin yorumlanması konusunda İstanbul hükûmetiyle görüş ayrılığına düştü. Ordusunun silahlarını teslim etmeye karşı direnç gösterdi. Kasım ayında grup komutanlığı lağvedildi ve Mustafa Kemal İstanbul'a döndü. 13 Kasım 1918'de Haydarpaşa'ya geldiğinde, Boğaz'da demirli İtilaf donanmasını gördü.

Ateşkesin ardından güney bölgesinde yeni bir dönem başladı. İngiliz birlikleri bir süre Antep, Maraş ve Urfa'yı tuttu. 1919 sonunda bu bölgeler Fransız yönetimine devredildi. Kilis de Fransız işgal kuvvetlerinin girdiği yerler arasındaydı. Böylece Katma'da durdurulan ilerleme, savaş alanında değil ateşkes masasında aşılmış oldu. Antep, Maraş ve Urfa'da başlayan direniş, bu yeni duruma verilen yerel bir karşılıktı.

Katma'da çizilen hat ve Adana'daki tartışmalar, Mustafa Kemal'in ateşkes koşullarına bakışını şekillendirdi. Altı ay sonra Samsun'a çıkarken, bu deneyim onun ateşkese güvenmeme kararının arka planında yer alıyordu.

Bir geri çekilmenin son durağı

Katma Muharebesi, kaybedilmiş bir cephenin son günlerinde kazanılmış bir savunma başarısıdır. Bu nedenle askeri ölçeği küçük olsa da sembolik değeri büyüktür. Suriye'den Halep'e uzanan geri çekilme, Osmanlı ordusu için ağır bir yenilgiydi. Ancak Mustafa Kemal'in bu yenilgiyi bir dağılmaya dönüştürmemesi ve Halep'in kuzeyinde düzenli bir hat kurabilmesi, onun askeri kariyerindeki önemli anlardan biridir.

Muharebe, aynı zamanda Mustafa Kemal'in sonraki yıllarda kullandığı "hat savunması değil, saha savunması" ilkesinin erken bir habercisi gibidir. Halep'i savunmak yerine arkadaki daha elverişli araziye çekilmesi ve orada direnmesi, Sakarya'da uygulanacak düşüncenin küçük bir örneğidir. Katma'nın bugün Suriye toprakları içinde kalması, olayın Türkiye'de daha az bilinmesine yol açmıştır. Oysa Anadolu'nun güney sınırına giden yol, Birinci Dünya Savaşı'nın bu son çarpışmasından geçer.