Haritan Muharebesi (26 Ekim 1918): Halep'in kuzeyinde Mustafa Kemal'in 7. Ordusu

Megiddo'dan Halep'e

Haritan Muharebesi, Halep'in kuzeyindeki Haritan kasabası yakınında 26 Ekim 1918'de yapılan ve İngilizce Wikipedia'da "Charge at Haritan" (Haritan hücumu) adıyla anılan çarpışmadır. Sina ve Filistin Cephesi'nin son aşamasında, İngiliz 5. Süvari Tümeni'ne bağlı 15. (İmparatorluk Hizmeti) Süvari Tugayı'nın iki alayı geri çekilen Yıldırım Ordular Grubu kalıntılarına hücum etti; ardından aynı tugayın altı bölüğü bir Osmanlı artçı mevziine saldırdı, ancak karşı taarruza uğrayarak geri çekilmek zorunda kaldı. Bu yazı İngilizce Wikipedia'nın Charge at Haritan ve Pursuit to Haritan maddelerine dayanır.

Eylül 1918'deki Megiddo yenilgisinden sonra İngilizler kuzeye doğru hızla ilerledi. Şam 1 Ekim 1918'de alındı. İngilizce Wikipedia'ya göre 1 Ekim'e kadar yaklaşık on dokuz bin Türk askeri kuzeye çekilmişti ve bunlardan en çok dört bini savaşabilecek donanımdaydı. Liman von Sanders karargâhını Baalbek'e taşıdı. Yedinci Ordu komutanı Mustafa Kemal Paşa 29 Eylül'de ordusunun öncü birlikleriyle Kisve'ye ulaştı ve Rayak bölgesinin komutasını almakla görevlendirildi.

Rayak, Humus ve Halep

Pursuit to Haritan maddesine göre Rayak'a yapılan bir hava saldırısından sonra Liman von Sanders 2 Ekim'de Rayak kuvvetini geri çekti ve von Oppen'in Asya Kolordusu dahil birliklerin çoğunu, savunma hazırlamak üzere Mustafa Kemal'in komutasında Halep'e gönderdi. Bu kuvvet Baalbek üzerinden Humus'a, oradan da güçlü bir savunmaya elverişli ilk yer olan Halep'e çekildi. Humus'ta artçı savunma yapan 4. Ordu'nun karargâhı 16 Ekim'de kuşatılıp ele geçirildi.

Halep'te Yedinci Ordu komutanı Mustafa Kemal ve İkinci Ordu komutanı Nihat Paşa, 6.000-7.000 askeri şehrin savunması için düzenledi. 23 Ekim'de 5. Süvari Tümeni'ne bağlı zırhlı otomobiller şehrin güney savunmalarına ulaştığında, 7. Hafif Otomobil Devriyesi'nin komutanı beyaz bayrak altında Mustafa Kemal'den Halep'i teslim etmesini istedi; bu talep reddedildi. Şerif kuvvetleri 25 Ekim'deki başarısız bir gündüz saldırısının ardından, o gece Albay Nuri Bey ve Şerif Nasır komutasında şehre girdi; sokaklarda süren göğüs göğse çarpışmalardan sonra Halep 26 Ekim'de ele geçirildi. Charge at Haritan maddesi, Şerif kuvvetlerinin bu çarpışmalarda altmış ölü verdiğini yazar.

26 Ekim: Haritan sırtı

Charge at Haritan maddesine göre 15. Süvari Tugayı'na 21 Ekim'de Halep'e ilerleme emri verildi. Tugay, Halep'in batısındaki sırttaki Türk siperlerini temizleyip Halep-İskenderun yolunu kesecekti; ancak 26 Ekim'de sırta ulaştığında mevzi boşaltılmıştı. Yerli halktan alınan bilgiye göre iki küçük topa sahip bin kişilik bir kuvvet Halep'ten kuzeye gidiyordu ve tugay takibe çıktı. Saat 11.00'de öndeki iki Jodhpur Mızraklı Süvari bölüğü ile bir makineli tüfek kısmı Haritan'a bakan bir mevkiye ulaştığında Türk hafif silah ateşiyle karşılaştı.

Tugay komutanı Tuğgeneral Harbord hemen saldırı emri verdi: Mysore Mızraklı Süvarileri sırtın doğusundan dolanıp köye hücum edecek, iki Jodhpur bölüğü onları izleyecek, makineli tüfekler sırttan destek ateşi açacaktı. Saat 11.30'da gelen 12. Hafif Zırhlı Motorlu Batarya ana yol boyunca saldırıyı desteklemekle görevlendirildi; ancak öndeki zırhlı otomobil arızalanıp geri dönünce bir yanlış anlama sonucu bataryanın geri kalanı da onu izledi ve saldırının dışında kaldı. Türk hattının beklenenden uzun olduğunu gören Mysore süvarileri daha doğuya kaymak zorunda kaldı ve makineli tüfeklerin menzilinden çıktı.

Saat 12.00'de mızraklı süvariler Türk mevziine hücum etti; elli kişiyi öldürüp yirmi esir aldılar. Ancak makineli tüfek desteği olmadan Türk savunmasını aşamadılar ve geri çekilip attan inerek mevzii gözetim altında tuttular. Mevziin büyüklüğü ancak bu sırada anlaşıldı: üç bin piyade, dört yüz süvari, on ikiye kadar top ve otuz-kırk makineli tüfek tarafından tutulduğu tahmin ediliyordu. Pursuit to Haritan maddesi, Jodhpur ve Mysore süvarilerinin mevzi Mustafa Kemal komutasındaki 2.000 kadar askerle güçlendirildikten sonra ikinci bir başarısız hücum yaptığını yazar.

Gece çekilme ve kayıplar

Daha büyük bir kuvvet karşısında ilerleyemeyen tugay mevzii gözetim altında tuttu. Saat 21.00'de Türklerin çekildiği görüldü ve mevziler gece yarısına kadar tamamen boşaltıldı. 23.15'te 14. Süvari Tugayı geldi ve ertesi sabah 15. Tugay'ın mevzilerini devraldı. İngilizce Wikipedia'ya göre Türk kayıpları yaklaşık 100 kişi olarak tahmin edildi; tugay, Jodhpur süvarilerine bağlı kıdemli özel görev subayı Yarbay Holden dahil dört İngiliz subay, bir Hintli subay ve on altı er ölü verdi. Pursuit to Haritan maddesi, Türk kuvvetlerinin çekilmesiyle Orta Doğu'daki son çarpışmanın sona erdiğini yazar.

Katma hattı ve mütareke

Türk kuvvetleri o gece Halep'in kuzeybatısında 32 kilometre geriye, Deir el Jemel'e çekildi. 30 Ekim'e kadar bu hattın dört mil ötesinde, İskenderun yolunu kesen 40 kilometre uzunluğunda bir savunma hattı kuruldu. Pursuit to Haritan maddesine göre bu hat, Macandrew'un tümeninden altı kat güçlü bir kuvvetle, yani XX. Kolordu'nun 1. ve 11. tümenleri ile 24. ve 43. tümenlerle tutuluyordu ve komutan Mustafa Kemal Paşa'nın karargâhı Katma'daydı. Mondros Mütarekesi 30 Ekim 1918'de Agamemnon zırhlısının güvertesinde imzalandı.
Pursuit to Haritan maddesi, 30 Ekim'de Liman von Sanders'in İstanbul'a geri çağrıldığını ve Harbiye Nazırı Ahmet İzzet Paşa'nın Mustafa Kemal Paşa'yı karargâhı Adana'da bulunan Yıldırım Ordular Grubu komutanlığına atadığını yazar. Aynı maddeye göre Mustafa Kemal burada, Osmanlı ordusu hâlâ sahadayken Anadolu'nun savunmasını planlamaya başladı.