Richard von Mises İstanbul'da (1933-1939): pilot matematikçinin uygulamalı matematik kürsüsü

Lemberg'den Viyana'ya

Richard Martin von Mises 19 Nisan 1883'te, o dönemde Avusturya-Macaristan'a bağlı olan Lemberg'de, bugünkü Ukrayna'nın Lviv şehrinde, Yahudi bir ailede doğdu. Babası Arthur von Mises, Avusturya Devlet Demiryolları'nda çalışan bir teknik bilimler doktoruydu. Ağabeyi Ludwig von Mises, sonradan Avusturya iktisat okulunun tanınmış isimlerinden biri olacaktı. İki kardeş, bilim felsefesi konusunda birbirine karşıt görüşler taşıyordu.

Richard, Viyana'daki Akademik Lise'yi 1901 sonbaharında Latince ve matematikte dereceyle bitirdi. Ardından Viyana Teknik Üniversitesi'nde matematik, fizik ve mühendislik okudu. Brünn'de, bugünkü Çekya'nın Brno şehrinde, matematikçi Georg Hamel'in asistanı oldu. Henüz öğrenciyken, 1905'te eğrilerin geometrisi üzerine saygın bir dergide makale yayımladı.

Uçak tasarlayan bir matematikçi

1908'de Viyana'dan doktorasını aldı ve Brünn'de mühendislik alanında ders verme yetkisi kazandı. 1909'da, henüz 26 yaşındayken, o dönemde Alman İmparatorluğu'na bağlı olan Strazburg'da uygulamalı matematik profesörü oldu.

Von Mises'in ilgisi kâğıt üstündeki hesaplarla sınırlı değildi. Birinci Dünya Savaşı'ndan önce pilot olmuştu ve uçak tasarımı üzerine dersler veriyordu. 1913'te Strazburg'da motorlu uçuş üzerine ilk üniversite dersini verdi. Savaş başladığında Avusturya-Macaristan ordusuna deneme pilotu ve uçuş eğitmeni olarak katıldı. 1915'te Avusturya ordusu için 600 beygirgücünde bir uçağın yapımını yönetti. "Mises uçağı" diye anılan bu uçak 1916'da tamamlandı, ama hiçbir zaman fiilen göreve çıkmadı.

Berlin'de bir okul

Savaştan sonra Dresden Teknik Yüksek Okulu'nda hidrodinamik ve aerodinamik kürsüsüne geldi. 1919'da Berlin Üniversitesi'nde yeni kurulan Uygulamalı Matematik Enstitüsü'nün müdürü ve profesörü oldu. 1921'de uygulamalı matematik ve mekanik alanının önemli dergilerinden birini kurdu ve editörlüğünü üstlendi.

Matematikçi Alexander Ostrowski, Almanya'da geniş etki alanına sahip ilk ciddi uygulamalı matematik okulunun ancak von Mises'in Berlin'e atanmasıyla ortaya çıktığını yazacaktı. Ostrowski, von Mises'i çok yönlü, enerjik ve teknik konularda son derece donanımlı bir bilim insanı olarak anlattı.

Bilim felsefesi ve Viyana

Von Mises yalnızca bir matematikçi ve mühendis değildi; bilim felsefesiyle de yakından ilgilendi. Avusturyalı fizikçi ve filozof Ernst Mach'ın çizgisini izleyen, deneyime dayalı bir bilim anlayışını savundu. Sonradan Viyana Çevresi adıyla tanınacak olan mantıkçı deneycilik hareketinin tarihçileri, hareketin 1907-1914 yıllarını kapsayan bir "ilk evresinden" söz eder. Bu evrede Philipp Frank, Hans Hahn ve Otto Neurath gibi isimlerle birlikte von Mises de yer alıyordu.

Bu felsefi tutum, onun olasılık anlayışını da biçimlendirdi. Ölümünden kısa süre önce kendi çalışma alanlarını sayarken uygulamalı analizden, integral ve diferansiyel denklemlerden, mekanikten, hidrodinamik ve aerodinamikten, yapısal geometriden, olasılık hesabından, istatistikten ve felsefeden söz etmişti. Bu liste, onun ilgi alanlarının genişliğini kendi ağzından özetler.

1933: Berlin'den İstanbul'a

1933'te Nasyonal Sosyalistlerin iktidara gelmesiyle von Mises, Birinci Dünya Savaşı'nda orduda yaptığı hizmete rağmen konumunun tehdit altında olduğunu hissetti. Aynı yıl Türkiye'de Darülfünun kapatılmış ve İstanbul Üniversitesi kurulmuştu. Yeni üniversite, Almanya'da görevlerinden uzaklaştırılan bilim insanlarına kapılarını açtı. Von Mises de bu davete uyarak İstanbul'a geldi ve İstanbul Üniversitesi'nde yeni kurulan saf ve uygulamalı matematik kürsüsünün başına geçti.

Berlin'deki enstitüde asistanı olan matematikçi Hilda Geiringer de onunla birlikte Türkiye'ye geldi. İkisi 1943'te Amerika'da evlendi.

İstanbul'daki altı yıl

Von Mises İstanbul'da altı yıl kaldı. Bu yıllarda yeni üniversitenin matematik eğitiminin kurulmasında yer aldı. 1933 reformunun amacı, üniversiteyi çağdaş bilimsel araştırma ve öğretim yöntemleriyle donatmaktı; matematik, fizik ve mühendislik gibi alanlar bu amacın merkezindeydi. Uygulamalı matematiğin, yani matematiğin mekanik, aerodinamik ve istatistik gibi somut sorunlara uygulanmasının ayrı bir kürsüyle temsil edilmesi, yeni üniversitenin önemli yeniliklerinden biriydi.

İstanbul yıllarında von Mises, bilim felsefesiyle de ilgilenmeye devam etti. Prag'da fizik profesörü olan mantıkçı pozitivist Philipp Frank ile yakın ilişkisini sürdürdü. Edebiyat merakı da canlıydı: Avusturyalı romancı Robert Musil'e ve şair Rainer Maria Rilke'ye duyduğu ilgi, onu Rilke konusunda tanınmış bir uzman yapmıştı.

Olasılık kuramı ve doğum günü problemi

Von Mises'in bilim tarihindeki yeri, olasılığı uzun bir deneme dizisindeki göreli sıklıkla tanımlayan yaklaşımıyla ilgilidir. Bu yaklaşım her yerde kabul görmedi; olasılığın bugün yaygın olarak kullanılan aksiyomatik tanımını yapan Rus matematikçi Andrey Kolmogorov'un sistemi daha geniş kabul gördü. Ama Kolmogorov da olasılık kuramının gerçek rastgele olaylara uygulanabilmesinin bir tür sıklık kavramına dayanmak zorunda olduğunu ve bunu von Mises'in güçlü biçimde ortaya koyduğunu kabul etti.

Von Mises, olasılık derslerinde sıkça anlatılan "doğum günü problemi"ni ortaya atan kişi olarak da bilinir. Mekanikte ise malzemelerin hangi gerilme altında akmaya başladığını belirleyen ve bugün mühendislik derslerinde onun adıyla öğretilen akma ölçütünü, Polonyalı mühendis Tytus Maksymilian Huber'den bağımsız olarak formüle etti. Aerodinamikte sınır tabaka akışı ve kanat profili tasarımı üzerine çalışmalar yaptı.

Harvard ve son yılları

1939'da İkinci Dünya Savaşı'nın eşiğinde von Mises Amerika'daki bir göreve geçti. 1944'te Harvard Üniversitesi'nde aerodinamik ve uygulamalı matematik alanında Gordon McKay profesörlüğüne atandı. 1950'de Doğu Almanya Bilimler Akademisi'nin onursal üyelik teklifini reddetti. Richard von Mises 14 Temmuz 1953'te öldü. 1989'dan beri Uygulamalı Matematik ve Mekanik Derneği, onun adını taşıyan bir ödül veriyor.

Bir matematikçinin İstanbul durağı

Von Mises'in İstanbul yılları, 1933 üniversite reformunun bilim alanındaki etkisini gösteren örneklerden biridir. Berlin'de kendi okulunu kurmuş, dergi çıkarmış, uçak tasarlamış bir bilim insanı, altı yıl boyunca İstanbul Üniversitesi'nde ders verdi ve uygulamalı matematiğin bu üniversitede ayrı bir kürsüyle temsil edilmesini sağladı. Kendisinden sonra gelen hocalar ve yetiştirdiği öğrenciler aracılığıyla bu alan Türk üniversitelerinde yerleşti. Von Mises'in hikâyesi, Türkiye'nin 1930'larda yalnızca yabancı hocalara kapılarını açmakla kalmadığını, onların birikimini kendi kurumlarına kalıcı biçimde aktarmaya çalıştığını da gösterir.