Kurtuluş Savaşı'nda Türk tarafının hiç uçağı yok muydu? Kuva-yı Havaiye ve pilotları

Havada da bir cephe

Kurtuluş Savaşı genellikle piyade, süvari ve topçu birliklerinin savaşı olarak anlatılır. Bu yüzden pek çok kişi, Türk tarafının bu savaşta hiç uçağı olmadığını düşünür. Oysa Ankara hükûmetinin küçük ama etkili bir hava kuvveti vardı. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılmasından kısa bir süre sonra, 13 Haziran 1920'de Millî Savunma Bakanlığı'nın emriyle Harbiye Dairesi'ne bağlı Kuva-yı Havaiye Şubesi kuruldu. Bu şube, Birinci Dünya Savaşı'ndan kalan uçakları onararak yeniden kullanıma soktu ve Kurtuluş Savaşı boyunca keşif ve bombardıman uçuşları yaptı.

Uçak sayısı az, yedek parça sıkıntısı büyüktü. Ancak pilotlar, eldeki birkaç uçakla düşman hareketlerini izleyerek, cepheye bilgi taşıyarak ve zaman zaman bombardıman yaparak savaşa önemli katkılarda bulundu.

Osmanlı'dan devralınan miras

Türk havacılığının kökleri Osmanlı Devleti'ne uzanır. 1 Haziran 1911'de yurt dışına eğitime gönderilecek personeli seçmek amacıyla kurulan Tayyare Komisyonu, bugün Türk Hava Kuvvetlerinin kuruluşu olarak kabul edilir. Osmanlı Tayyare Bölükleri, Balkan Savaşları'nda ve Birinci Dünya Savaşı'nda görev yaptı. Aralık 1916'da Osmanlı filosu, 90 aktif uçakla en yüksek sayıya ulaştı. Çanakkale, Kafkasya, Irak ve Filistin cephelerinde Osmanlı pilotları keşif ve muharebe uçuşları yaptı.

Mondros Mütarekesi'nden sonra İtilaf devletleri Osmanlı uçaklarının büyük kısmına el koydu ya da kullanılamaz hâle getirdi. Bazı Türk havacılar, İstanbul, İzmir, Konya ve Diyarbakır gibi şehirlerde kalan uçaklarla yeni birlikler kurmaya çalıştı. Bu çabalar, Anadolu'daki direnişin hava gücünün çekirdeğini oluşturdu.

Konya Hava İstasyonu

Kurtuluş Savaşı'nın ilk döneminde Türk pilotlar Konya Hava İstasyonu'nda toplandı. İşgal altındaki İstanbul'dan Anadolu'ya geçmeye çalışan havacılar da buraya katıldı. Bu havacılardan biri, Türk havacılık tarihinin efsanevi isimlerinden Vecihi Hürkuş'tu. Haziran 1920'de birkaç arkadaşıyla birlikte İstanbul'dan bir uçak kaçırarak Anadolu'ya geçmeye çalıştı; uçak aşırı ağırlık nedeniyle düştü ve girişim başarısız oldu. Ardından başka yollarla Anadolu'ya geçerek Konya'daki istasyona pilot olarak katıldı.

1 Şubat 1921'de şube, Kuva-yı Havaiye Müdüriyet-i Umumiyesi, yani Hava Kuvvetleri Genel Müdürlüğü adını aldı. 5 Temmuz 1922'de ise tümen yetkisinde bir Kuva-yı Havaiye Müfettişliği kuruldu. Bu düzenlemeler, küçük hava gücünün Büyük Taarruz öncesinde daha iyi örgütlenmesini sağladı.

İnönü ve Sakarya'da uçaklar

Mart 1921'in sonlarında, İkinci İnönü Muharebesi sırasında, Vecihi Hürkuş Eskişehir'den kalkan bir Pfalz D.III avcı uçağıyla Bursa ve Bilecik çevresindeki Yunan kuvvetlerini birçok kez bombaladı. 25 Mart'ta bir motor arızası nedeniyle geri dönmek zorunda kaldı.

Sakarya Meydan Muharebesi öncesinde Türk hava gücünün durumu son derece zayıftı: iki uçak düşürülmüş, biri tamir gerektiriyordu ve elde yalnızca bir operasyonel avcı uçağı kalmıştı. Bu sırada şaşırtıcı bir gelişme yaşandı. Bir ay önce Kuşadası'na zorunlu iniş yapan bir Yunan uçağı, bir de Havilland DH.9, Türk tarafının eline geçmişti. Vecihi Hürkuş, 19 Ağustos 1921'de bu uçağın hâlâ çalışır durumda olduğunu tespit etti ve ona "İsmet" adını verdi. Sakarya Meydan Muharebesi boyunca bu uçakla toplam 24 keşif uçuşu yaptı.

Pilotların koşulları

Kurtuluş Savaşı'ndaki Türk pilotlar son derece zor koşullarda uçtu. Uçakların çoğu Birinci Dünya Savaşı'ndan kalmıştı ve yıpranmıştı. Yedek parça bulmak neredeyse imkânsızdı; bir uçağı uçurabilmek için çoğu zaman başka uçakların parçaları sökülüyordu. Benzin ve yağ kıttı. Havaalanları, düzlük tarlalardan ibaretti. Uçuşlar sırasında motor arızası, zorunlu iniş ve kaza sıradan olaylardı. Pilotlar, uçuş sırasında haritalara ve kendi gözlemlerine dayanarak yön buluyordu.

Bazen bu zor koşullar trajik hatalara da yol açtı. 20 Ağustos 1920'de Simav yakınlarında keşif uçuşu yapan Vecihi Hürkuş, gri çadırlı bir askerî kamp gördü ve bunun düşman kampı olduğunu düşünerek bomba attı. Kampın Türk tarafına ait Kuva-yı Seyyare birliklerine ait olduğu sonradan anlaşıldı; neyse ki can kaybı yaşanmadı. Bu olay, cephe hatlarının belirsiz olduğu ve haberleşmenin zayıf kaldığı bir dönemde hava keşfinin ne kadar güç olduğunu gösterir.

Büyük Taarruz ve sonrası

Büyük Taarruz öncesinde Türk hava gücü, Fransa ve İtalya ile yapılan anlaşmalardan sonra elde edilen bazı uçaklarla güçlendirildi. Taarruz sırasında Türk uçakları Yunan hatlarının arkasını izledi, geri çekilen birliklerin hareketlerini bildirdi ve takip harekâtına bilgi sağladı. Savaşın sona ermesinden sonra 1923'te Vecihi Hürkuş'a Edirne'den İzmir'e terk edilmiş bir yolcu uçağını uçurma görevi verildi. Cumhuriyet'in ilanından sonra havacılık, Atatürk'ün en çok önem verdiği alanlardan biri hâline geldi.

İddianın izi: kim, nerede, nasıl söyledi?

Kurtuluş Savaşı'nda uçak kullanımı, X'te çoğu zaman başka tartışmaların içinde dolaylı olarak gündeme geliyor. 10 Ekim 2026'da bir kullanıcı, Kurtuluş Savaşı'nda yabancı kaynaklı silahların kullanılmasına dair bir tartışmada, İtalyanların çekilirken silah ve yanlış bilmiyorsa bir de uçak bıraktığını yazdı. Ekim 2026'da başka kullanıcılar da Kurtuluş Savaşı'ndan kısa süre sonra Türkiye'de uçak fabrikalarının kurulduğunu hatırlatan paylaşımlar yaptı. Bu paylaşımlar, Kurtuluş Savaşı'ndaki hava gücünün ne kadar az bilindiğini ve çoğu zaman tahmine dayalı olarak anlatıldığını gösteriyor.

Bir avuç pilotun hikâyesi

Kurtuluş Savaşı'nda Türk hava gücü, sayı bakımından küçük, ancak etki bakımından önemliydi. Birkaç uçak ve bir avuç pilot, ordunun gözü işlevini gördü: düşmanın nerede toplandığını, hangi yöne çekildiğini ve hangi yolları kullandığını bildirdi. Sakarya'da yalnızca bir avcı uçağı ve ele geçirilmiş bir Yunan uçağıyla yapılan 24 keşif uçuşu, bu küçük gücün ne kadar verimli kullanıldığını gösterir.

Bu hikâye, Cumhuriyet döneminde havacılığa verilen önemi de açıklar. Atatürk'ün "İstikbal göklerdedir" sözüyle özetlenen havacılık vizyonu, Kurtuluş Savaşı'nın kıt imkânlarla geçen hava deneyiminden besleniyordu. 1925'te Türk Tayyare Cemiyeti'nin kurulması, 1926'da Kayseri'de bir uçak fabrikasının açılması ve Sabiha Gökçen gibi pilotların yetiştirilmesi, bu deneyimin devamıydı. Kurtuluş Savaşı'nda havada da bir cephe olduğunu bilmek, Cumhuriyet'in havacılık hamlesinin nereden geldiğini anlamanın ilk adımıdır.