Dublin'deki Chester Beatty Kütüphanesi: Siyer-i Nebi cildi, Osmanlı hattatları ve bir koleksiyoncu

İrlanda'nın başkenti Dublin'de, tarihî Dublin Kalesi'nin bahçesinde yer alan Chester Beatty Kütüphanesi, dünyanın en önemli İslam elyazması koleksiyonlarından birine ev sahipliği yapar. Bu koleksiyonu oluşturan kişi, Amerika doğumlu bir maden zengini olan Sir Alfred Chester Beatty'dir. Beatty'nin topladığı eserler arasında Kur'an nüshaları, minyatürlü tarih kitapları ve hat örnekleri yanında çok sayıda Osmanlı eseri de bulunur. Bu yazıda Chester Beatty'nin hayatını, koleksiyonun Dublin'e nasıl geldiğini, içindeki Osmanlı eserlerini ve bu koleksiyonun Osmanlı sanat tarihi araştırmaları için önemini ele alıyoruz.

Bir maden zengini koleksiyoner

Alfred Chester Beatty, 1875'te New York'ta doğdu. Maden mühendisi olarak çalıştı ve kısa sürede bakır madenciliğinde büyük bir servet kazandı. 1913'te Londra'ya yerleşti ve burada maden şirketlerini yönetmeye devam etti. Beatty'nin sanat ve kitap koleksiyonculuğu, 20. yüzyılın başında başladı. Mısır'a yaptığı seyahatlerde İslam elyazmalarına ilgi duymaya başladı ve zamanla Arapça, Farsça ve Türkçe elyazmalarından büyük bir koleksiyon oluşturdu. Beatty, ayrıca Doğu Asya sanatı, Batı ortaçağ elyazmaları ve erken dönem Hristiyan papirüsleri de topladı.

Dublin'e taşınma

İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra, 1950'de Beatty İrlanda'ya, Dublin'e taşındı ve koleksiyonunu da yanında getirdi. 1953'te Dublin'deki evinin yakınında kütüphanesini halka açtı. Beatty, 1957'de İrlanda'nın ilk onursal vatandaşı oldu. 1968'de öldüğünde, koleksiyonunu İrlanda halkına bağışladı. 2000'de koleksiyon, Dublin Kalesi'nin içindeki tarihî Saat Kulesi binasına taşındı ve yeni müze olarak açıldı. Chester Beatty, 2002'de Avrupa Yılın Müzesi ödülünü kazandı.

Siyer-i Nebi'nin bir cildi

Chester Beatty'nin Osmanlı koleksiyonunun en önemli eserlerinden biri, Siyer-i Nebi'nin bir cildidir. Siyer-i Nebi, 14. yüzyılda Erzurumlu Mustafa Darîr'in Türkçe yazdığı, Hz. Muhammed'in hayatını anlatan bir eserdir. Bu eserin minyatürlü nüshası, III. Murad'ın emriyle 16. yüzyılın sonunda, 1594–1595 civarında saray nakkaşhanesinde hazırlandı. Altı ciltten oluşan bu nüshanın ciltleri bugün farklı koleksiyonlara dağılmıştır. Ciltlerin çoğu İstanbul'da, Topkapı Sarayı Müzesi'nde bulunurken bir cilt Chester Beatty Kütüphanesi'nde, bir cilt de New York'taki koleksiyonlara gitmiştir. Siyer-i Nebi minyatürleri, Osmanlı dinî resim geleneğinin en kapsamlı örneklerindendir ve Hz. Muhammed'i yüzü örtülü olarak gösterir.

Hat ve Kur'an nüshaları

Koleksiyon, Osmanlı hat sanatının da önemli örneklerini barındırır. Şeyh Hamdullah, Ahmed Karahisari ve Hafız Osman gibi büyük Osmanlı hattatlarının eserleri, Chester Beatty'de korunmaktadır. Bu eserler arasında Kur'an nüshaları, murakkalar (hat albümleri) ve tek yaprak yazılar yer alır. Koleksiyondaki Arapça Kur'an nüshaları arasında, 11. yüzyılın başında Bağdat'ta yaşamış ünlü hattat İbnü'l-Bevvâb'ın eseri olan Kur'an, dünyanın en ünlü elyazmalarından biridir. Osmanlı hattatları, İbnü'l-Bevvâb ve Yakut el-Müstasımî gibi ustaları örnek alarak kendi üsluplarını geliştirdi.

Osmanlı Türkçesi Hristiyan metinleri

Chester Beatty koleksiyonunda Osmanlı Türkçesiyle yazılmış Hristiyan metinleri de vardır. Bunlar arasında İncil'in Osmanlı Türkçesine çevirileri bulunur. Bu tür çeviriler, 17. yüzyılda Ali Ufkî Bey gibi çevirmenlerin çalışmalarıyla başlamış ve 19. yüzyılda misyoner kuruluşlarının desteğiyle yaygınlaşmıştı. Bu eserler, Osmanlı Türkçesinin farklı dinlerden topluluklar tarafından nasıl kullanıldığını gösterir.

Chester Beatty'nin koleksiyonculuğu

Alfred Chester Beatty, madencilikten kazandığı serveti, dünyanın farklı bölgelerinden el yazmaları ve sanat eserleri toplamak için kullandı. Koleksiyonunda İslam, Doğu Asya ve Avrupa el yazmaları bir arada yer alır. Beatty, 1950'de koleksiyonuyla birlikte Dublin'e yerleşti ve öldüğünde koleksiyonu İrlanda halkına bağışladı. Bugün kütüphane, Dublin Kalesi'nin bahçesindeki bir binada hizmet vermektedir ve ziyaretçilere ücretsiz olarak açıktır.

Osmanlı el yazmalarının önemi

Chester Beatty Kütüphanesi'ndeki Osmanlı el yazmaları, Osmanlı kitap sanatının en seçkin örneklerini içerir. Kuran nüshaları, hat albümleri, minyatürlü tarih kitapları ve şiir divanları, koleksiyonun Osmanlı bölümünün önemli parçalarıdır. Siyer-i Nebi'nin kütüphanedeki cildi, III. Murad döneminde hazırlanan çok ciltli nüshanın bir parçasıdır. Bu nüshanın diğer ciltleri İstanbul'daki Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde ve New York'taki Kamu Kütüphanesi'nde saklanmaktadır. Kütüphane, bazı el yazmalarını dijital olarak erişime açmıştır.

Araştırmacılar için önemi

Chester Beatty Kütüphanesi, Osmanlı sanat tarihi araştırmacıları için önemli bir merkezdir. Kütüphanenin kataloglarını hazırlayan uzmanlar, Türkçe elyazmalarının ayrıntılı tanımlarını yayımladı. Bu kataloglar, eserlerin tarihlerini, hattatlarını ve minyatürlerini ayrıntılı olarak tanıtır. Kütüphane ayrıca düzenli olarak sergiler düzenler ve diğer müzelerle işbirliği yapar. Topkapı Sarayı Müzesi ile Chester Beatty arasındaki işbirlikleri, Siyer-i Nebi'nin farklı ciltlerinin karşılaştırılmasına ve Osmanlı nakkaşhanesinin çalışma yöntemlerinin anlaşılmasına katkıda bulundu.

Dağılmış mirasın Dublin'deki durağı

Bize göre Chester Beatty Kütüphanesi, Osmanlı sanatının dünyanın farklı köşelerine nasıl dağıldığını gösteren en güzel örneklerden biridir. Bir Amerikalı maden zengininin merakı, İstanbul'da hazırlanmış bir Siyer-i Nebi cildini İrlanda'ya taşıdı. Bugün bu eser, Dublin'de ücretsiz olarak ziyaret edilebilen bir müzede herkese açık. Bu durum, dağılmış mirasın bile doğru korunduğunda insanlığın ortak hazinesi olabileceğini gösterir.

Chester Beatty koleksiyonu, Osmanlı yazma eserlerinin 19. ve 20. yüzyılda nasıl dünyaya dağıldığını anlamak için iyi bir örnektir. Bu eserler savaş ganimeti olarak değil, büyük ölçüde sanat piyasası ve koleksiyoncular aracılığıyla el değiştirdi. Bu durum, onların İstanbul'dan ayrılmasını daha az üzücü kılmaz; ama korunma koşullarının ve erişilebilirliğinin önemini artırır. Siyer-i Nebi'nin bir cildinin Dublin'de bulunması, bu eserin parçalarının farklı şehirlerde saklandığı anlamına gelir; eserin bütünlüğünü görmek için bu koleksiyonların birlikte incelenmesi gerekir. Kütüphanenin dijital katalogları, Osmanlı hattatlarının ve tezhip ustalarının işlerini dünyanın her yerinden incelemeye imkân tanır. Böylece bir koleksiyoncunun özel merakı, uluslararası bir araştırma kaynağına dönüşmüş olur.