Tımar sistemi: toprak, sipahi ve tahrir defterleri; Arvanid defterinden 1831'e

Klasik dönem Osmanlı devletinin hem ordusunu hem de taşra yönetimini ayakta tutan düzen, tımar sistemiydi. Bu sistemde devlet, bir bölgedeki toprakların vergi gelirini, karşılığında savaşa atlı asker olarak katılacak sipahilere bırakıyordu. Böylece merkez hazineden para çıkmadan büyük bir süvari ordusu besleniyor, köylerde de devletin temsilcisi olan bir yönetici bulunuyordu. Bu yazıda tımarın nasıl işlediğini, dirlik türlerini, köylüyle sipahi arasındaki ilişkiyi, tımar düzenini belgeleyen tahrir defterlerini ve bu defterlerin Ankara, İstanbul, Sofya ve Budapeşte arşivlerinde nasıl incelendiğini ele alıyoruz.

Miri arazi ve dirlik

Osmanlı toprak düzeninde tarım arazisinin büyük kısmı miri arazi sayılırdı; yani mülkiyeti devlete aitti. Köylü, toprağı işleme ve oğluna bırakma hakkına sahipti, ama toprağı satamaz ya da vakfedemezdi. Devlet ise bu toprağın vergilerini toplama hakkını, gelir büyüklüğüne göre farklı adlar taşıyan dirlikler hâlinde dağıtırdı. Yıllık geliri 20.000 akçeye kadar olan dirliğe tımar, 20.000 ile 100.000 akçe arasındakine zeamet, 100.000 akçenin üzerindekine ise has denirdi. Haslar padişaha, vezirlere, beylerbeyi ve sancakbeylerine ayrılırdı; zeametler daha yüksek rütbeli sipahilere, tımarlar ise sıradan sipahilere verilirdi.

Bir tımarın sahibi, gelirinin belirli bir kısmını kendi geçimi için kullanır, gelirinin büyüklüğüne bağlı olarak da yanında silahlı adamlar, yani cebelü getirmekle yükümlü olurdu. Sefer ilan edildiğinde sipahiler sancakbeyinin bayrağı altında toplanır, sancaklar beylerbeyinin komutasında orduya katılırdı.

Köylü ve sipahi

Tımar sistemi yalnızca bir askerlik düzeni değildi, aynı zamanda köylüyle devlet arasındaki ilişkiyi de belirliyordu. Köylü, işlediği toprak için çift resmi adlı bir vergi öder, ürününden de öşür verirdi. Toprağını sebepsiz yere terk eden köylüden çiftbozan resmi alınırdı; bu, tarımın sürmesini ve vergi kaynağının kaybolmamasını sağlamaya yönelikti. Sipahi ise köylüye keyfî vergi koyamaz, kanunnamede yazılı olandan fazlasını isteyemezdi. Köylüler, haksızlığa uğradıklarında kadıya ve hatta İstanbul'daki Divan-ı Hümayun'a şikâyette bulunabiliyordu. Mühimme defterlerinde bu tür şikâyetlere verilen cevaplar yer alır.

Tahrir defterleri: tımarın hafızası

Tımar sisteminin işlemesi için devletin her köyün nüfusunu ve üretimini bilmesi gerekiyordu. Bu bilgiler, düzenli aralıklarla yapılan tahrir (sayım ve yazım) sonucunda hazırlanan defterlere kaydedilirdi. Tahrir defterleri iki türdü: köy köy vergi mükelleflerinin adlarını ve ürün tahminlerini veren mufassal defterler ve dirliklerin kime verildiğini gösteren özet nitelikli icmal defterleri.

Bugün elimizdeki en eski tahrir defterlerinden biri, Arnavutluk'taki Arvanid sancağına ait, hicrî 835 (1431–1432) tarihli defterdir. Bu defter, tarihçi Halil İnalcık tarafından 1954'te "Hicrî 835 Tarihli Sûret-i Defter-i Sancak-i Arvanid" adıyla yayımlandı. İnalcık, defterde Osmanlı yönetimine yeni girmiş bölgelerde Hristiyan sipahilerin de tımar sahibi olduğunu gösterdi. Bu bulgu, Osmanlı'nın fethettiği yerlerin yerel askerî sınıfını sisteme nasıl kattığını anlamak açısından çok önemlidir.

Balkanlar ve Macaristan'daki tımarlar

Osmanlı'nın Balkanlar ve Orta Avrupa'daki yönetimi de tımar sistemine dayanıyordu. Macar tarihçi Gyula Káldy-Nagy, 16. yüzyılda Osmanlı yönetimindeki Macaristan'ın tahrir defterlerini inceleyerek Budin, Segedin ve diğer sancakların nüfus ve vergi yapısını ortaya koydu. Bulgar araştırmacılar da Sofya'daki Osmanlı belgelerini yayımladı. Bu çalışmalar, tımar sisteminin yalnızca Anadolu'da değil, farklı dil ve dinden halkların yaşadığı geniş bir alanda nasıl uygulandığını gösterir.

Çözülme: tüfek, nakit ve iltizam

16. yüzyılın sonlarından itibaren tımar sistemi zayıflamaya başladı. Bunun birkaç nedeni vardı. Habsburglarla yapılan uzun savaşlarda tüfekli piyadenin önemi arttı ve atlı sipahinin savaş alanındaki değeri azaldı. Devletin nakit paraya duyduğu ihtiyaç büyüdü; yeniçeri ve tüfekli asker sayısı arttıkça maaşlar için nakit gerekiyordu. Bu nedenle boşalan tımarların bir kısmı yeniden dağıtılmadı, vergileri iltizam yoluyla nakit karşılığında mültezimlere verildi. Ayrıca fiyat artışları, akçenin değerinin düşmesi ve nüfus baskısı gibi etkenler de tımar gelirlerini eritti.

17. yüzyılda Koçi Bey ve diğer risale yazarları, tımarların hak etmeyenlere verildiğini, sipahi ocağının bozulduğunu yazarak eski düzenin geri getirilmesini önerdi. Ancak tarihçiler bugün bu dönemi bir çöküş olarak değil, devletin değişen savaş ve maliye şartlarına uyum sağlama süreci olarak değerlendirir.

Tımar sisteminin dönüşümü

16. yüzyılın sonlarından itibaren tımar sistemi önemli bir dönüşüm geçirdi. Ateşli silahların savaşta belirleyici hale gelmesi, maaşlı piyade askerlerine, yani yeniçerilere ve tüfekli birliklere duyulan ihtiyacı artırdı. Tımarlı sipahinin atlı süvari olarak savaştaki ağırlığı azaldı. Devlet, nakit gelire daha çok ihtiyaç duyduğu için, pek çok tımarı geri alarak iltizam yoluyla vergi toplamaya yöneldi. Bu süreç, birdenbire değil, yaklaşık iki yüzyıl içinde yavaş yavaş gerçekleşti. Tımar sistemi, resmî olarak 1831'de kaldırıldı.

Tahrir defterlerinin bugünkü değeri

Tahrir defterleri, bugün yalnızca Osmanlı tarihi için değil, Balkanlar, Anadolu ve Orta Doğu'daki pek çok bölgenin tarihi için de vazgeçilmez belgelerdir. Bu defterlerde köylerin adları, nüfusu, ekilen ürünler ve vergi miktarları yer alır. Bulgaristan, Yunanistan, Arnavutluk, Bosna ve Macaristan'daki tarihçiler, kendi bölgelerinin 15. ve 16. yüzyıl tarihini yazarken bu defterlerden yararlanır. Defterlerin önemli bir kısmı İstanbul'daki Osmanlı arşivinde, bir kısmı ise Ankara'daki Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü arşivinde saklanmaktadır. Sofya'daki Ulusal Kütüphane'nin Doğu bölümü de önemli bir Osmanlı belgesi koleksiyonuna sahiptir.

1831: tımarın kaldırılması

Tımar sistemi, II. Mahmud döneminde 1831'de resmen kaldırıldı. Yeniçeri Ocağı'nın 1826'da kaldırılmasından sonra kurulan Asakir-i Mansure-i Muhammediye, maaşlı ve düzenli bir orduydu; artık toprak gelirine dayalı atlı askere ihtiyaç kalmamıştı. Boşalan tımarların gelirleri hazineye aktarıldı, mevcut tımar sahiplerine de bir süre maaş bağlandı. Böylece yaklaşık beş yüz yıl süren bir düzen sona ermiş oldu. Ancak tahrir defterleri, Osmanlı coğrafyasının köy köy nüfus ve üretim tarihini yazmak için bugün de vazgeçilmez kaynaklar olarak kalmaya devam ediyor.

Toprağı, askeri ve defteri birbirine bağlayan düzen

Bize göre tımar sistemi, Osmanlı'nın neden bu kadar geniş bir coğrafyayı uzun süre yönetebildiğini anlamanın anahtarlarından biridir. Nakit paranın kıt olduğu bir çağda, toprağın gelirini askerle, askeri de köyle buluşturan bu düzen, aynı zamanda inanılmaz bir kayıt tutma alışkanlığı doğurdu. Tımar sisteminin kendisi 1831'de sona erdi, ama ardında bıraktığı tahrir defterleri, Balkanlardan Arap topraklarına kadar yüzlerce köyün en eski yazılı kaydı olmaya devam ediyor.

Tımar sisteminin gücü, yalnızca askerî bir örgütlenme olmasında değil, devletin taşrayı tanıma biçiminde yatıyordu. Her tahrir, bir bölgedeki köyleri, haneleri, ürünleri ve vergileri tek tek kayda geçiren büyük bir sayım işiydi. Bu kayıtlar sayesinde merkez, uzaktaki bir sancağın gelirini bilebiliyor ve bu geliri bir sipahiye bağlayabiliyordu. Ancak ateşli silahların ve maaşlı piyadenin önem kazanması, atlı sipahinin savaş alanındaki değerini azalttı; nakit ihtiyacı arttıkça da tımarların yerini iltizam aldı. Sistemin çözülüşü bu nedenle bir yozlaşma hikâyesinden çok, değişen savaş ve ekonomi koşullarına uyum sağlama çabasının sonucudur. Tahrir defterlerini okuyan bir araştırmacı, bir köyün beş yüz yıl önceki adını, nüfusunu ve tarlalarını hâlâ bulabilir.