İstanbul'un belediye kütüphanesinden Atatürk Kitaplığı'na (1924-1981): Şehremaneti'nden Taksim'e

Atatürk Kitaplığı, İstanbul'un Cumhuriyet döneminde kurulan ilk kütüphanelerinden biridir. 1924'te Şehremaneti Dairesi içinde bir belediye kütüphanesi olarak doğdu, 1931'de Beyazıt Medresesi'ne taşındı ve 1981'den beri Taksim'deki, Sedad Hakkı Eldem'in tasarladığı binada araştırmacılara hizmet veriyor. Arap harfli Türkçe kitaplar bakımından Türkiye'nin en zengin kütüphanelerinden biri olan kitaplık, İstanbul'un eski haritaları ve kent belleği için de birinci derecede bir merkezdir.

1924: Şehremaneti'nde bir kitap odası

Cumhuriyet'in ilanından bir yıl sonra İstanbul Şehremaneti, yani o dönemki adıyla belediye, kendi bünyesinde bir kütüphane oluşturdu. Bu karar, Osmanlı döneminde vakıf kütüphaneleri, medrese kitaplıkları ve saray koleksiyonlarına dağılmış olan kitap kültürünün halka açık, belediye eliyle yönetilen bir kuruma kavuşturulması bakımından yeni bir adımdı. 1924, aynı zamanda Tevhid-i Tedrisat Kanunu'nun çıktığı ve eğitimin tek çatı altında toplandığı yıldı. Yeni devlet okumayı ve kitaba erişimi yaygınlaştırmayı amaçlıyordu; belediye kütüphanesi de bu hedefin İstanbul'daki küçük ama kalıcı bir parçası oldu.

Kütüphane, İstanbul Valisi ve Belediye Reisi Muhittin Üstündağ'ın başkanlığı döneminde, 1929'dan itibaren düzenli bir koleksiyon olarak büyümeye başladı. 1931'de Beyazıt'taki medrese binasına taşındı. Zamanla kitaplar medreseye sığmaz oldu ve yeni bir binaya ihtiyaç doğdu.

Harf devriminin arifesinde ve sonrasında

1 Kasım 1928'de kabul edilen Türk Harfleri Kanunu, İstanbul'daki kütüphanelerin önünde iki yönlü bir görev doğurdu. Bir yandan Latin harfleriyle basılan yeni kitaplar hızla artıyor, öte yandan Müteferrika'dan 1928'e kadar Arap harfleriyle basılmış yüz binlerce kitabın, gazetenin ve derginin korunması gerekiyordu. Belediye kütüphanesi bu ikinci görevi özellikle üstlendi. Bugün Atatürk Kitaplığı'nda Müteferrika matbaasında basılan ilk kitaptan harf devrimine kadar yayımlanan Osmanlıca kitapların büyük çoğunluğu bulunur.

İlk Osmanlıca gazetelerin yanında, dünyada yalnız bu koleksiyonda yer alan "Enîn-i Mazlûm", "Bâdiye" ve "Varlık" gibi yayınlar da kitaplıktadır. Bu koleksiyon, harf devriminin eski yazıyı yok saymadığını, onu koruma altına alan kurumların da Cumhuriyet döneminde kurulduğunu gösteren somut bir örnektir.

İstanbul'un en büyük eski harita arşivi

Atatürk Kitaplığı'nın harita arşivi, İstanbul'un en büyük eski harita arşivi kabul edilir. 16. yüzyıldan başlayan gravür tarzı İstanbul haritalarından ilk bilimsel haritalara, şehir planlarından yangın haritalarına kadar 10 bine yakın harita burada korunur. Sultan Abdülaziz dönemine ait Beyoğlu'nun 1:200 ölçekli ilk kadastro planları, 1913-1914'te üretilen ve "Alman Mavileri" diye anılan 1:500 ölçekli İstanbul planları, Huber'in Beyoğlu planları, şehrin ilk sigorta haritalarını hazırlayan Charles E. Goad'ın ve daha sonra Jacques Pervititch'in haritaları koleksiyonun en değerli parçalarındandır.

Cumhuriyet'in ilk yıllarında hazırlanan haritalar da arşivin önemli bir bölümünü oluşturur. Bu haritalar, Ankara başkent olduktan sonra İstanbul'un nasıl değiştiğini, yangın yerlerinin nasıl yeniden imar edildiğini, Henri Prost'un 1930'ların sonundaki planlarının şehrin dokusuna nasıl yansıdığını izlemek için bugün de araştırmacıların başvurduğu kaynaklardır.

Sedad Hakkı Eldem'in altıgen binası

Kitaplığın bugünkü binası, Koç Holding tarafından 1973'te Taksim'de yaptırıldı. Mimar Sedad Hakkı Eldem, yapıyı kütüphane, müze ve sergi salonlarından oluşan bir kültür yapıları topluluğu olarak tasarlamıştı; ama yalnız kütüphane bölümü uygulandı. Binanın planı, arkasındaki otelin altmış derecelik açılarına uyan altıgen elemanlardan oluşur.

Üç katlı betonarme yapının en alt katındaki altıgen planlı kitap deposu yaklaşık 600 bin kitap alacak büyüklüktedir. Okuma ve inceleme salonları üstteki iki kattadır. Üst katta, altıgen piramit biçimli kubbemsi örtülerin altında büyük okuma ve katalog salonu bulunur; bu örtüler ışıklıklarla aydınlatılır. Sergi ve konferans salonu girişin iki yanındaki kanatlardadır. Eldem'in geleneksel Türk mimarisini çağdaş mimariyle birleştirme çabası, bu binada da açıkça görülür.

Atatürk adını taşıyan bir arşiv

Kitaplığın Atatürk adını taşıması bir rastlantı değildir. Cumhuriyet'in kurucusu, okumaya ve kitaba verdiği değerle bilinir; Çankaya'daki kendi kitaplığı binlerce cilde ulaşmıştı ve okuduğu kitapların kenarlarına notlar düşerdi. Onun adını taşıyan bir kitaplığın en değerli koleksiyonunun, harf devrimiyle geride kalan eski yazılı kültürü koruması, Cumhuriyet'in geçmişle ilişkisini anlamak bakımından anlamlıdır.

Eski harfli kitapların bekçisi: Cumhuriyet'in kütüphaneciliği

Atatürk Kitaplığı'nın yüz yıllık serüveni, Cumhuriyet'in kültür siyasetine yöneltilen bir yaygın eleştiriye de cevap verir. Harf devriminin Osmanlıca yazılı mirası unutturduğu sık söylenir. Oysa İstanbul'un belediye kütüphanesi, tam da o yıllarda Arap harfli kitapları, gazeteleri ve dergileri toplayan, kataloglayan ve koruyan bir kurum olarak büyüdü. Bugün Osmanlı basın tarihi üzerine çalışan bir araştırmacının ilk uğrayacağı yerlerden biri hâlâ bu kitaplıktır.

Kitaplığın serüveni aynı zamanda belediyeciliğin kültür alanındaki rolünü de gösterir. Şehremaneti'ndeki küçük bir odadan Beyazıt'taki medreseye, oradan Taksim'deki özel tasarlanmış binaya uzanan yol, kentin kendi belleğini koruma sorumluluğunu üstlendiğini anlatır. Haritalar, kartpostallar, salnameler ve yangın planları, İstanbul'un değişen yüzünün belgeleridir. Bu belgeleri bir arada tutan kurumun Atatürk'ün adını taşıması, yenilenmenin geçmişi silmek değil, onu düzenli bir biçimde koruyup yeni kuşaklara aktarmak anlamına gelebileceğini gösterir.