Bahçesaray Hansarayı: Kırım hanlarının sarayı, Gözyaşı Çeşmesi ve Puşkin'in şiiri

Bahçesaray Hansarayı, Kırım Hanlığı'nın başkenti Bahçesaray'da, 16. yüzyıldan 18. yüzyılın sonuna kadar Kırım hanlarının sarayı olarak kullanıldı. Kırım Hanlığı, 1475'ten itibaren Osmanlı Devleti'ne bağlı bir hanlıktı; hanlar, Cengiz Han soyundan gelen Giray hanedanındandı. Saray, Osmanlı, İran ve İtalyan mimari etkilerini birleştiren özgün bir yapı topluluğudur. Sarayın en ünlü parçası, 1764'te yapılan "Gözyaşı Çeşmesi"dir; bu çeşme, Rus şairi Aleksandr Puşkin'in 1823'te yazdığı "Bahçesaray Çeşmesi" adlı şiiriyle dünya çapında tanındı. Bu yazıda, Hansaray'ın tarihini ve Kırım Tatarlarının kültürel belleğindeki yerini anlatıyoruz.

Kırım Hanlığı ve Osmanlı

Kırım Hanlığı, 15. yüzyılın ortasında Altın Orda'nın dağılmasıyla kuruldu. İlk hanı Hacı Giray'dı. 1475'te Gedik Ahmed Paşa'nın Kırım'daki Ceneviz kolonilerini fethetmesinin ardından, Kırım Hanlığı Osmanlı'ya bağlı bir hanlık oldu. Kırım hanları, Osmanlı sultanları tarafından atanıyor ya da onaylanıyordu; ama hanlık, iç işlerinde geniş bir özerkliğe sahipti.

Kırım Hanlığı, Osmanlı'nın kuzey sınırının savunmasında ve Doğu Avrupa'daki seferlerinde önemli bir rol oynadı. Kırım Tatar süvarileri, Osmanlı ordusunun Macaristan, Lehistan ve Rusya seferlerinde öncü kuvvetler olarak savaştı. Giray hanedanı, Osmanlı hanedanının sona ermesi durumunda tahta geçecek hanedan olarak da görülüyordu; bu, Giraylara Osmanlı dünyasında özel bir saygınlık kazandırıyordu.

Sarayın kuruluşu

Kırım hanlarının ilk merkezi, Bahçesaray yakınlarındaki Kırk Yer (Çufut Kale) ve Salaçık'tı. Han I. Sahib Giray, 1530'larda yeni bir başkent kurmak için Çürük Su vadisinde bir saray inşa ettirmeye başladı. Bahçesaray, adını bu sarayın çevresindeki bahçelerden alır. Sarayın en eski bölümlerinden biri, 1532 tarihli Demir Kapı'dır; bu kapının İtalyan Rönesans mimarisinin etkilerini taşıdığı ve İtalyan bir mimar tarafından yapıldığı düşünülür.

Saray, yüzyıllar içinde farklı hanlar tarafından genişletildi. Divan salonu, han camii (Büyük Han Camii), harem, kuş kulesi (Şahin Kule), hamamlar, mezarlıklar ve bahçeler sarayın bölümlerini oluşturur. Saray, bir kale gibi değil, bir bahçe sarayı olarak tasarlandı; avlular, havuzlar ve çeşmeler sarayın her köşesinde yer alır.

Gözyaşı Çeşmesi

Sarayın en ünlü parçası, 1764'te Han Kırım Giray tarafından yaptırılan Selsebil, yani "Gözyaşı Çeşmesi"dir. Çeşme, mermerden yapılmış, basamaklı bir yapıdır; su, üst kısımdaki bir kaseden aşağıdaki kaselere damla damla akar. Bu damlalar, yas tutan bir kalbin gözyaşlarını simgeler. Çeşmenin üzerinde Farsça ve Arapça kitabeler bulunur.

Çeşme hakkında anlatılan bir efsaneye göre, Han Kırım Giray, sarayındaki genç bir cariyeye âşık olmuştu. Cariyenin genç yaşta ölmesi üzerine, kederli han, acısını dile getirmek için bu çeşmeyi yaptırdı. Bazı rivayetlerde cariyenin adı Dilara olarak geçer. Efsanenin tarihî bir dayanağı olup olmadığı bilinmez; ama çeşme, bu hikâyeyle birlikte Kırım'ın en sevilen eserlerinden biri oldu.

Puşkin ve Bahçesaray

1783'te Kırım, Rusya tarafından ilhak edildi ve Kırım Hanlığı sona erdi. Son Kırım hanı Şahin Giray, önce Rusya'ya, ardından Osmanlı topraklarına sığındı ve 1787'de Rodos'ta idam edildi. Hansaray, Rus yönetimi döneminde bir müze ve turistik mekân hâline geldi. II. Katerina, 1787'de Kırım'ı ziyaret ettiğinde Hansaray'da kaldı.

Aleksandr Puşkin, 1820'de sürgün yıllarında Kırım'ı ziyaret etti ve Hansaray'ı gördü. Bu ziyaret, ona 1823'te "Bahçesaray Çeşmesi" adlı uzun şiirini yazdırdı. Şiir, Kırım hanı Giray'ın Polonyalı bir prensese, Maria'ya duyduğu aşkı ve Gürcü cariye Zarema'nın kıskançlığını anlatır. Puşkin'in şiiri, Rus edebiyatında romantik Doğu imgesinin önemli bir örneği oldu ve Gözyaşı Çeşmesi'ni Rus kültüründe bir simgeye dönüştürdü. Şiir, sonradan baleye, operaya ve filmlere uyarlandı.

Saray ve arşivler

Hansaray'ın tarihine dair belgeler farklı ülkelerin arşivlerine dağılmıştır. Kırım hanlarının Osmanlı sultanlarıyla yazışmaları, İstanbul'daki Devlet Arşivleri'nde ve Topkapı Sarayı arşivinde korunur. Kırım kadı sicillerinin bir kısmı, Rusya'ya taşınmış ve bugün Rusya Milli Kütüphanesi'nde (St. Petersburg) bulunur. Rus imparatorluk döneminin Kırım'a ilişkin belgeleri ise Moskova ve St. Petersburg'daki devlet arşivlerinde yer alır. Bu dağınık belgeler, Hansaray'ın ve Kırım Hanlığı'nın tarihini yeniden kurmak için birlikte okunmalıdır.

Damla damla akan bir tarih

Bahçesaray Hansarayı, Osmanlı dünyasının kuzey ucundaki bir hanlığın sarayıydı. Kırım hanlarının divanı, camisi, haremi ve bahçeleri, Türk-İslam kültürünün Karadeniz'in kuzeyinde nasıl bir saray hayatı yarattığını gösterir. Gözyaşı Çeşmesi'nin damlaları, bu sarayın hikâyesini yüzyıllardır anlatmaya devam ediyor.

Bize göre Hansaray, Osmanlı tarihinin yalnızca İstanbul'dan ve Anadolu'dan değil, imparatorluğun sınır bölgelerinden ve bağlı devletlerinden de okunması gerektiğini hatırlatır. Kırım Hanlığı'nın tarihi, Osmanlı'nın Doğu Avrupa'daki varlığının önemli bir parçasıdır. Hansaray ise bu tarihin, bütün acılara ve sürgünlere rağmen ayakta kalan en güzel tanığıdır.