Hermann Jansen (1869-1945): Ankara yarışmasını kazanan plancı, Bahçelievler ve Adana-Mersin planları

Postayla planlanan başkent

Hermann Jansen, 1928'de Ankara için açılan şehir planı yarışmasını kazanan Alman mimar ve şehir plancısıdır. Türkiye'de çalışan ilk yabancı şehir plancılarından biri olan Jansen, yeni başkentin ilk nazım planlarından birini hazırladı. İlginç olan, bu planın büyük bölümünü Berlin'deki bürosundan yürütmesidir. Projeler ve yazışmalar posta yoluyla Ankara'ya ulaştı; Jansen bu süreçte Ankara'yı yalnızca altı kez ziyaret etti. Ankara'nın yanı sıra İzmir, İzmit, Gaziantep, Mersin, Tarsus, Adana ve Ceyhan'ın planlarında da çalıştı.

Bu yazı Ankara'nın başkent oluşunu değil, Jansen'in kendisini ve Ankara dışındaki Türk şehirleri için yaptığı çalışmaları ele alıyor.

Jansen, 28 Mayıs 1869'da Almanya'nın Aachen şehrinde doğdu. Aachen'deki Kaiser-Karl-Gymnasium'da okudu, ardından yine Aachen'deki teknik üniversitede mimarlık ve şehircilik eğitimi aldı. 1897'de Berlin'e taşındı ve "Der Baumeister" adlı mimarlık dergisinin editörlüğünü yaptı.

Büyük Berlin yarışması

Jansen'in adını duyuran çalışma, 1910'da sonuçlanan Büyük Berlin yarışmasıydı. Bu yarışmada Berlin ve çevresinin bütüncül gelişimi için yaptığı öneri ödül aldı ve onu Almanya'nın önde gelen şehir plancılarından biri yaptı. Sonraki yıllarda Berlin'in yanı sıra Köln, Rendsburg, Halberstadt ve Husum gibi şehirlerin genel ya da kısmi planları üzerinde çalıştı. Berlin'deki Tempelhofer Feld alanının düzenlenmesine de katkıda bulundu. Prusya Sanat Akademisi'nde ve Prusya Bayındırlık Bakanlığı'nda şehircilikle ilgili görevler aldı. Berlin-Charlottenburg Teknik Yüksekokulu'nda onursal profesör olarak şehircilik dersleri verdi.

1928 Ankara yarışması

Ankara 13 Ekim 1923'te başkent olduktan sonra hızla büyümeye başladı. Bu büyümeyi düzenlemek için 1927'de üç Avrupalı plancı, Hermann Jansen, Joseph Brix ve Léon Jaussely, sınırlı bir yarışmaya davet edildi. Mayıs 1928'de jüri, Jansen'in önerisini birinci seçti. Jansen'in planı, eski şehri ve kaleyi koruyarak yeni yerleşimi düzlüklere doğru yaymayı öneriyordu. Plan, bahçe şehir anlayışına dayanıyordu: geniş yeşil alanlar, alçak yoğunluklu konut bölgeleri ve birbirinden ayrılmış işlev alanları.

Planın son biçimi 1932'de onaylandı. Ancak Jansen'in planı hiçbir zaman bütünüyle uygulanmadı. Ankara'nın beklenenden çok daha hızlı büyümesi, arsa spekülasyonu ve plan dışı yapılaşma, planın öngördüğü düzeni zorladı. 1939'da Jansen'in Ankara'daki görevi sona erdi.

Bahçelievler: bir bahçe şehir denemesi

Jansen'in bahçe şehir anlayışının Ankara'da hayata geçen en somut örneği Bahçelievler'dir. 1935-1938 yılları arasında bir yapı kooperatifi tarafından inşa edilen bu semt, bahçeli tek ya da iki katlı evlerden oluşuyordu. Jansen, bu semtin yerleşim planını ve ev tiplerini tasarladı. Bahçelievler, Türkiye'nin ilk konut kooperatiflerinden biri olarak da önem taşır. Semtin özgün evlerinin bir kısmı bugün de ayaktadır.

Adana, Mersin ve diğer şehirler

Jansen'in Türkiye'deki çalışmaları Ankara ile sınırlı kalmadı. 1930'larda İzmir, İzmit, Gaziantep, Mersin, Tarsus, Adana ve Ceyhan için planlar hazırladı. Bunlar arasında 1935-1940 yıllarında hazırladığı Adana planı özel bir yer tutar. Pamuk tarımına ve buna bağlı sanayiye dayanan bir şehir olan Adana için Jansen, fabrika alanları, fabrikalarda çalışacaklar için konut bölgeleri, idari ve kamusal yapılar, konut alanları ve dinlenme alanları tasarladı. Adana planı, Jansen'in Türkiye'deki planları arasında en fazla uygulanabilen örneklerden biri oldu.

Jansen'in 1930'larda hazırladığı Mersin planı da kentin gelişimini yönlendirdi. Bu planın önerdiği alanlardan birinde, 1938'de Mersin Dinlerarası Mezarlığı kuruldu. Farklı inançlardan insanların yan yana gömüldüğü bu mezarlık, Mersin'in çok kültürlü liman şehri kimliğinin bir yansıması olarak bugün de korunmaktadır.

Yarışma süreci ve jüri

1927'de davet edilen üç plancı, farklı şehircilik okullarını temsil ediyordu. Berlinli Joseph Brix, Alman teknik şehircilik geleneğinden geliyordu; Fransız Léon Jaussely ise Barselona planıyla tanınan, anıtsal eksenlere önem veren bir plancıydı. Jansen'in önerisi, anıtsal düzenlemeler yerine şehrin günlük hayatına, yeşil alanlara ve konut bölgelerine ağırlık vermesiyle diğerlerinden ayrıldı. Jüri, yeni başkentin ekonomik imkânlarına daha uygun bulduğu bu öneriyi birinci seçti.

Planın uygulanması için Ankara Şehri İmar Müdürlüğü kuruldu. Bu kurum, Jansen'in Berlin'den gönderdiği planları uygulamaya geçirmek, ayrıntılı imar planlarını hazırlatmak ve yapılaşmayı denetlemekle görevlendirildi. Jansen ile İmar Müdürlüğü arasındaki yazışmalar, Cumhuriyet'in ilk şehircilik arşivlerinden birini oluşturur.

Madrid ve son yıllar

Jansen, Türkiye'nin yanı sıra İspanya'nın başkenti Madrid'in planlaması için de çalışmalar yaptı. Türkiye'deki görevleri 1930'ların sonunda sona erdi. Hayatının son yıllarını Berlin'de geçirdi ve 20 Şubat 1945'te, İkinci Dünya Savaşı'nın son aylarında Berlin'de öldü. Mezarı Berlin'dedir.

Bahçe şehir hayali ve hızla büyüyen başkent

Hermann Jansen'in Türkiye'deki mirası, bir hayal ile gerçekliğin karşılaşmasıdır. Jansen, Ankara'yı geniş yeşil alanları, bahçeli evleri ve düzenli işlev bölgeleriyle bir bahçe şehir olarak tasarladı. Bu tasarım, 1920'lerin Avrupa şehircilik düşüncesinin en ileri fikirlerini yansıtıyordu. Ancak Ankara, Jansen'in öngördüğünden çok daha hızlı büyüdü. Planın öngördüğü nüfus birkaç on yıl içinde aşıldı ve şehir planın sınırlarını zorladı.

Buna karşın Jansen'in izleri silinmedi. Gençlik Parkı, Bahçelievler ve Atatürk Bulvarı ekseni, onun Ankara'ya bıraktığı kalıcı mekânlardır. Adana ve Mersin planları ise Cumhuriyet'in Anadolu şehirlerini planlı biçimde geliştirme çabasının örnekleri olarak kaldı. Postayla planlanan bir başkentin hikâyesi, Atatürk döneminin yabancı uzmanlarla kurduğu iş birliğinin hem olanaklarını hem de sınırlarını gösterir.