13 Ekim 1923: Ankara'nın başkent oluşu; 27 Aralık 1919'dan Jansen Planı'na bir bozkır kasabasının dönüşümü

Ankara, Türkiye Cumhuriyeti'nin başkenti olarak 13 Ekim 1923'te ilan edildi; Cumhuriyet'in ilanından on altı gün önce. O gün TBMM'de kabul edilen tek maddelik kanun, dört yıla yakın süredir fiilen yönetim merkezi olan bir şehri resmen devletin merkezi yaptı. İngilizce kaynakların "önemsiz küçük bir kasaba" diye andığı Ankara, 1924'te yaklaşık 35.000 nüfusa sahipti. Bu yazıda Ankara'nın neden seçildiğini, Kurtuluş Savaşı yıllarındaki rolünü, 13 Ekim kararını ve başkentin planlı bir şehre dönüşme sürecini anlatıyoruz.

Sivas'tan Ankara'ya: 27 Aralık 1919

Mustafa Kemal Paşa ve Heyet-i Temsiliye, Sivas'tan yola çıkarak 27 Aralık 1919'da Ankara'ya vardı. Heyet-i Temsiliye bu tarihten sonra çalışmalarını Ankara'da sürdürdü ve Meclis açılana kadar İstanbul hükûmetine karşı fiilen bir geçici hükûmet gibi çalıştı.

Ankara maddesi seçimin gerekçelerini şöyle sıralar: şehir Anadolu'nun ortasındaydı, demiryoluyla İstanbul'a ulaşılabiliyordu, Batı Cephesi'ne yakındı ve halk millî mücadeleyi tam olarak destekliyordu. Bunlara bir gerçeği eklemek gerekir: İstanbul işgal altındaydı ve oradan bir direniş yönetmek mümkün değildi.
Meclis şehri

İstanbul 16 Mart 1920'de resmen işgal edildi; Meclis-i Mebusan iki gün sonra, 18 Mart'ta çalışmalarına son verdi. Bunun üzerine 23 Nisan 1920'de Ankara'da Büyük Millet Meclisi toplandı. Bu tarihten sonra Ankara, savaşın siyasi merkeziydi. Türkçe Vikipedi'ye göre Yunan birlikleri 1921 yazında şehri almak amacıyla Sakarya kıyılarına kadar ilerledi; 23 Ağustos - 13 Eylül 1921 arasında Polatlı yakınlarında yapılan Sakarya Meydan Muharebesi bu ilerlemeyi durdurdu. Yani Ankara yalnızca bir yönetim merkezi değil, savaşın doğrudan hedefiydi de.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Türkiye İdman Mecmuası. Dosya sayfası
13 Ekim 1923: tek maddelik kanun

Birinci Meclis seçimlerin yenilenmesine karar verip 1 Nisan 1923'te dağıldı. Yeni Meclis toplandıktan sonra, Türkçe Vikipedi'nin Cumhuriyetin ilanı maddesine göre, Ekim 1923'te İsmet Paşa ve bir grup mebus Ankara'nın hükûmet merkezi olarak kabul edilmesi için kanun teklifi verdi. 13 Ekim 1923'te TBMM'de kabul edilen tek maddelik kanunla Ankara devletin başkenti oldu. Kararın arka planında İstanbul'un uzun süre İtilaf kuvvetlerinin elinde kalması vardı; İngilizce kaynaklara göre İtilaf Devletleri İstanbul'u Lozan Antlaşması'ndan ancak birkaç hafta sonra millî hükûmete teslim etti. Başkent kararından on altı gün sonra, 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edildi ve Ankara milletvekili Gazi Mustafa Kemal 158 üyenin oybirliğiyle cumhurbaşkanı seçildi.

İngilizce Vikipedi, karardan sonra Cumhuriyet yetkililerinin şehrin adının "Ankara" olduğunu bildirdiğini, ama Batı dillerinde resmî olarak 1930'dan sonra Ankara adının kullanılmaya başlandığını, İngilizcedeki "Angora" adının ise 1930'ların sonuna kadar yaygın kullanımdan çıktığını yazar.

Küçük bir kasabadan başkente

Birinci Dünya Savaşı'ndan önce şehrin nüfusu yaklaşık 28.000'di; İngilizce kaynaklara göre bunun üçte biri Hristiyan'dı. Başkent ilanından sonra şehir iki parçaya ayrılarak gelişti: Roma, Bizans ve Osmanlı yapıları ile dar sokakların bulunduğu eski şehir Ulus, geniş caddeleriyle yeni şehir Yenişehir. Bakanlık binaları ve yabancı elçilikler yeni kesimde kuruldu. Elçiliklerin İstanbul'dan Ankara'ya taşınması zaman aldı; ikinci fotoğraf, 1926'da Ankara'daki Polonya diplomatik heyetini gösterir.

Ankara tarihi maddesinin kronolojisine göre 1924'te Musiki Muallim Mektebi açıldı, 1925'te Atatürk Orman Çiftliği kuruldu ve Pembe Köşk cumhurbaşkanlığı konutu olarak kullanılmaya başlandı, 1927'de Ankara Palas açıldı. Avusturyalı heykeltıraş Heinrich Krippel'in 1925'te yaptığı Zafer Anıtı 1927'de Ulus Meydanı'na dikildi.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

Lörcher'den Jansen'e: planlı başkent

1924-1925'te hazırlanan Lörcher Planı, beklenenden hızlı nüfus artışı yüzünden kısa sürede yetersiz kaldı. 1927'de yeni bir plan gerekli görüldü. Ankara Belediyesi, Hermann Jansen, Joseph Brix ve Léon Jaussely'yi davet edip ön rapor aldı ve 1928'de yalnızca bu üç uzmanın katıldığı bir yarışma düzenledi. Yarışmayı Jansen kazandı; planı 23 Temmuz 1932'de kabul edildi. Jansen işi büyük ölçüde Berlin'deki ofisinden, yazışma ve postayla yürüttü, 1939'a kadar Ankara ile Berlin arasında gidip geldi.

Yarışmada Ankara'nın nüfusunun 1977'ye kadar 300.000'e ulaşacağı varsayılmıştı; oysa şehir 1970'lerde iki milyonu çoktan aşmıştı. Plan trafiğin belirli hatlardan akmasını ve şehrin güneye doğru büyümesini öngörüyordu; Ankara Kalesi "şehrin tacı" sayılarak çevresinin yeşillendirilmesi istenmişti. Ana ulaşım ekseni olarak Atatürk Bulvarı önerildi. Şehir sonradan daha çok batıya doğru büyüdü ve plan hiçbir zaman tam uygulanamadı; ama Ulus'tan Yenişehir'e, Cebeci'den Bahçelievler'e uzanan dokuyu biçimlendirdi. Bahçelievler'de 1935-1938 arasında bahçe şehir uygulaması başladı.
Kimler vardı?

• Mustafa Kemal Paşa: Heyet-i Temsiliye Başkanı, Ankara'yı direnişin merkezi seçen lider.
• Büyük Millet Meclisi: 23 Nisan 1920'den başlayarak Ankara'yı savaşın siyasi merkezi yapan kurum.
• İsmet Paşa: Ekim 1923'teki başkent kanun teklifini veren grubun başında.
• Hermann Jansen: 1928 yarışmasını kazanan Alman şehir plancısı.
• Heinrich Krippel: Ulus'taki Zafer Anıtı'nın heykeltıraşı.

Bugünkü anlamı

Ankara'nın başkent oluşu, yeni devletin eski imparatorluk merkezinden bilinçli bir kopuşudur. Savaş yıllarının zorunlu tercihi, 1923'te kalıcı bir karara dönüştü ve onu izleyen on yılda bir bozkır kasabası planlı bir başkente çevrildi. Ulus'taki eski Meclis binası, Zafer Anıtı ve Atatürk Bulvarı bu dönüşümün bugün de görülebilen izleridir.