İbrahim Çallı (1882-1960): Çal'dan Cormon atölyesine, Zeybekler tablosu ve Çallı Kuşağı

Bir kuşağa adını veren ressam

İbrahim Çallı, Türk resminde "1914 Kuşağı" diye anılan sanatçı topluluğunun en tanınmış adıdır. Bu kuşak, onun adıyla "Çallı Kuşağı" olarak da anılır. Osmanlı'nın son yıllarında Paris'te eğitim görüp ülkesine dönen bu ressamlar, Türk resmine izlenimciliğin ışığını ve rengini taşıdı. Çallı ise yalnızca bir ressam değil, Cumhuriyet'in ilk kuşak sanatçılarını yetiştiren bir hocaydı. Atatürk'le ilgili anlatılan "Zeybekler" tablosu hikâyesi de onu Kurtuluş Savaşı belleğinin içine yerleştirir.

İbrahim Çallı, 13 Temmuz 1882'de Denizli'nin Çal ilçesinde doğdu. Soyadını da yıllar sonra bu doğum yerinden aldı. Rüştiyeyi Çal'da, Mülkiye İdadisi'ni İzmir'de bitirdi. Ailesi onu askerî okula girmesi için İstanbul'a gönderdi. Ancak Çallı'nın asıl tutkusu resimdi. İstanbul'da konakladığı handa resim dersi alan Vefa İdadisi öğrencilerine katıldı ve resim çalışmaya başladı.

Zor yıllar ve Sanayi-i Nefise

İstanbul'daki ilk yılları kolay geçmedi. Parası çalınınca maddi sıkıntıya düştü; arzuhâlcilik ve adliyede kâtiplik gibi işlerde çalıştı. Bu arada resim derslerini sürdürdü. Ressam Roben Efendi'den ders aldı, sonra Şeker Ahmet Paşa'nın oğlu İzzet Bey'le tanıştı. İzzet Bey'in aracılığı ve Şeker Ahmet Paşa'nın önerisiyle 1906'da Sanayi-i Nefise Mektebi'ne girdi. Bu okul, bugünkü Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi'nin kökenidir. Çallı, altı yıllık okulu üç yılda bitirdi.

İkinci Meşrutiyet döneminde, Türk ressamlarının ilk örgütü olan Osmanlı Ressamlar Cemiyeti'nin kurucu üyeleri arasında yer aldı. Cemiyet, ressam Mehmet Ruhi Arel'in önerisiyle kurulmuştu ve Hikmet Onat, Sami Yetik, Feyhaman Duran, Nazmi Ziya Güran gibi genç ressamları bir araya getiriyordu.

Paris yılları: Cormon atölyesi

1910'da Maarif Nezareti'nin açtığı burs sınavını "Çıplak Adam" ve Hareket Ordusu'nun muhafız alayından "Maksut Çavuş" adlı çalışmalarıyla birincilikle kazandı. Aynı yıl Paris'e gitti ve 1914'e kadar Fernand Cormon'un atölyesinde çalıştı. Cormon atölyesi, o yıllarda pek çok genç ressamın eğitim gördüğü bir yerdi. Çallı, burada akademik resim disiplinini öğrenirken Paris'in sanat ortamında izlenimci ışık ve renk anlayışıyla da tanıştı.

Birinci Dünya Savaşı'nın başlamasıyla 1914'te yurda döndü. Sanayi-i Nefise Mektebi'ne, okulun resim hocası Salvatore Valeri'nin yardımcısı olarak atandı. Savaş yıllarında, müttefik ülkelere Türk toplumunun değişen yüzünü sanat yoluyla tanıtmak amacıyla düzenlenen Şişli Atölyesi çalışmalarına katıldı. 1917'de İstanbul'daki sergiye altı eseriyle katıldı ve Sanayi-i Nefise Madalyası'nı kazandı.

Çallı Kuşağı

1914 Kuşağı ya da Çallı Kuşağı, Birinci Dünya Savaşı arifesinde Avrupa'dan dönen ve Türk resmine açık hava resmini, parlak renkleri ve hızlı fırça vuruşlarını getiren ressamlardan oluşuyordu. Bu kuşağın üyeleri arasında Çallı'nın yanı sıra Hikmet Onat, Feyhaman Duran, Nazmi Ziya Güran, Avni Lifij, Ruhi Arel ve Sami Yetik gibi adlar sayılır. Kuşağın en karakteristik eserleri, manzara, natürmort, portre ve nü resimleridir.

Çallı'nın resimleri genel olarak manzara, natürmort, nü ve portre olarak gruplandırılır. "Bursa Türbeleri" gibi şehir resimlerinde belgesel bir yaklaşım görülür; "Balıkçılar" gibi resimlerinde ise doğa içinde gündelik hayat anlatılır. Çallı, renk konusunda kesin görüşlere sahipti. Akademideki tartışmalarda, Türkiye'nin "güneş, ziya ve renk memleketi" olduğunu, ressamın bu ülkeyi kendi renkleriyle anlatması gerektiğini savundu.

Zeybekler tablosu ve semiz atlar

Çallı'nın Kurtuluş Savaşı konulu resimleri arasında "Zeybekler" tablosu, anlatılan bir anekdot nedeniyle özel bir yer tutar. Sanat tarihi kaynaklarında aktarılan hikâye şöyledir: Çallı, Ankara'daki Etnografya Müzesi'nde açılan bir sergide bu tabloyu da sergiledi. Tabloyu gören Atatürk, ressama Kurtuluş Savaşı'nda askerin yiyecek ekmek bulamadığını, oysa resimdeki atların çok semiz göründüğünü söyledi. Bunun üzerine Çallı, fırçasını alıp tablodaki atı zayıflattı. Tablo bugün Ankara Devlet Resim ve Heykel Müzesi'nin Çallı salonunda sergilenen eserler arasındadır.

Bu anekdot, Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı'nın nasıl anlatılacağına verdiği önemi gösterir. Savaş yoksulluk ve kıtlık içinde kazanılmıştı ve Atatürk, bu gerçeğin resimde de görünmesini istiyordu. Anekdotun ayrıntıları kaynaktan kaynağa küçük farklılıklar gösterse de özü aynıdır: savaşı yaşayan bir komutanın, savaşın resmine düştüğü düzeltme notu.

Cumhuriyet'in ilk sergileri

Cumhuriyet'in ilanından sonra Çallı ve kuşağı, yeni başkent Ankara'da açılan sergilerle devletin sanata verdiği desteğin görünür yüzü oldu. Ankara Resim ve Heykel Sergileri, taşradaki halkevlerinde açılan sergiler ve devletin satın aldığı tablolar, Çallı Kuşağı'nın eserlerinin müze koleksiyonlarına girmesini sağladı. Ankara Devlet Resim ve Heykel Müzesi'ndeki Çallı salonu, bu birikimin bugün görülebilen bir parçasıdır.

Emeklilik ve son yıllar

Çallı, 1947'de 65 yaşında akademiden emekliye ayrıldı. Bu ayrılıktan duyduğu üzüntüyü her fırsatta dile getirdi. Aynı yıl bir dergiye verdiği röportajda en verimli zamanında öğrencilerinden ayrılmak zorunda kaldığı için üzgün olduğunu söyledi. Emekliliğinde, akademinin resim bölümü başkanı Fransız ressam Léopold Lévy ile yaşadığı renk tartışmasının da etkili olduğu konuşuldu.

İbrahim Çallı, 22 Mayıs 1960'ta İstanbul'da öldü. Yakın dostu, eski Maarif Vekili Hasan Âli Yücel, ölümünden sekiz gün sonra "Dostum Çallı" başlıklı bir yazı kaleme aldı. Yücel bu yazıda, Çallı'yla Taksim yakınlarındaki son karşılaşmalarını ve ayrılırken ikisinin de dönüp birbirine baktığını anlattı.

Rengin savunucusu, kuşakların hocası

İbrahim Çallı'nın Türk resmindeki yeri, iki ayrı rolün birleşiminden gelir. Birincisi ressam olarak getirdiği renk ve ışık anlayışıdır. Osmanlı resminde akademik ve karanlık tonlar egemenken, Çallı ve kuşağı Paris'ten getirdikleri izlenimci yaklaşımla Türk resmine güneşi ve açık havayı taşıdı. Türkiye'nin "renk memleketi" olduğu yönündeki savunusu, yerli bir resim dili arayışının erken bir ifadesiydi.

İkincisi hoca olarak bıraktığı mirastır. Çallı'nın akademide yetiştirdiği öğrenciler, Cumhuriyet döneminde Türk resminin yönünü belirleyen grupları kurdu. Bu öğrencilerin bir kısmı, hocalarının izlenimci anlayışına karşı çıkarak kübizm ve konstrüktivizme yöneldi. Ancak bu karşı çıkış bile, Çallı'nın açtığı yolda gerçekleşti. Zeybekler tablosu ise Çallı'nın Kurtuluş Savaşı'nı resmederken savaşın gerçeğiyle yüzleşmeye ne kadar açık olduğunu gösterir. Atatürk'ün düzeltmesini kabul edip atı zayıflatması, sanatçının belleğe karşı duyduğu sorumluluğu anlatan küçük ama anlamlı bir sahnedir.