Türk Tarih Kurumu (15 Nisan 1931): Türk Tarihi Tetkik Heyeti, 1932 Kongresi, Türk Tarih Tezi

Türk Dil Kurumu'ndan bir yıl önce, 15 Nisan 1931'de, Atatürk'ün direktifiyle bir başka dernek kuruldu: Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti. Bugün Türk Tarih Kurumu (TTK) olarak bilinen bu kurum, Cumhuriyetin tarih anlayışını biçimlendiren yayınları, kongreleri ve kazılarıyla Atatürk döneminin en tartışmalı kültür kurumlarından biri oldu. Bu yazı kurumun doğuşunu, 1932 ve 1937 kongrelerini, "Türk Tarih Tezi"ni ve kurum hakkındaki eleştirileri anlatıyor.

Türk Ocaklarında bir önerge

28 Nisan 1930'da Türk Ocaklarının VI. Kurultayı'nın son oturumunda, Gazi Mustafa Kemal'in direktifiyle Afet (İnan) Hanım 40 imzalı bir önerge sundu. Önergede Türk tarihini bilimsel olarak araştıracak bir heyet kurulması isteniyordu. Aynı gün Türk Ocakları tüzüğüne bu konuda bir madde eklendi. Oluşturulan 16 kişilik Türk Tarihi Tetkik Heyeti ilk toplantısını 4 Haziran 1930'da yaparak yönetim kurulunu belirledi.

Türk Ocakları 29 Mart 1931'de kapanma kararı alınca heyet, 15 Nisan 1931'de Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti adıyla yeniden örgütlendi. Kurumun adı 1935'te Türk Tarihi Araştırma Kurumu, daha sonra Türk Tarih Kurumu oldu. Kurumun ilk başkanı Tevfik Bıyıklıoğlu (1931-1932), sonra Yusuf Akçura (1932-1935) ve Hasan Cemil Çambel (1935-1941) oldu.

"Türk Tarihinin Ana Hatları" ve tez

Heyet "Türk Tarihinin Ana Hatları" adlı bir çalışma yayımladı. Kitap, Orta Asya'da bir Türk uygarlığı bulunduğu ve bu merkezden başlayan göçlerle Türklerin Çin, Hindistan, Mezopotamya, Mısır, İran ve Anadolu'ya giderek oradaki halkları uygarlaştırdığı tezini işliyordu. Amaç, bu kitabın ana fikrine uygun okul kitapları hazırlamaktı. Kitap yalnızca 100 adet basıldı ve "Türk Tarih Tezi"nin dayanağı oldu. Kurum 1932'de Maarif Vekâletinin isteği üzerine ortaöğretim okulları için dört ciltlik bir tarih kitabı yayımladı.

1932 ve 1937 kongreleri

Kurum ilk Türk Tarih Kongresi'ni 2-11 Temmuz 1932'de düzenledi; kongre Ankara Halkevi binasında açıldı. Kongre sürerken, 10 Temmuz 1932 gecesi Mustafa Kemal kongre üyelerinden bir bölümünü Çankaya'ya çağırıp dil sorununu tartıştı; iki gün sonra Türk Dili Tetkik Cemiyeti kuruldu. Yani tarih kongresi, dil kurumunun da doğduğu ortamdı.

İkinci Türk Tarih Kongresi 20-25 Eylül 1937'de Dolmabahçe Sarayı'nda toplandı ve yabancı bilim insanlarının da katılmasıyla uluslararası nitelik kazandı. Kongre dolayısıyla tarih öncesinden Cumhuriyet dönemine kadar yurtta ve Orta Doğu'da gelişen uygarlıkları maketler, mülajlar, resimler ve grafiklerle anlatan bir sergi açıldı; bu sergi Atatürk'ün ölümüne kadar Dolmabahçe Sarayı'nda kaldı.

Atatürk'ün ilgisi ve vasiyeti

Atatürk kurumun çalışmalarıyla bizzat ilgilendi ve toplantılarına katıldı; ondan sonraki bütün cumhurbaşkanları da gelenek olarak kurumun "koruyucu başkanı" oldu. 5 Eylül 1938 tarihli vasiyetnamesiyle Türkiye İş Bankası'ndaki hisselerinin gelirinin yarısını Türk Tarih Kurumu'na bıraktı. Kurum 21 Eylül 1940'ta Bakanlar Kurulu kararıyla kamu yararına çalışan dernekler arasına alındı; 1983'ten bu yana Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu'na bağlıdır.

Kısaca

Türk Tarih Kurumu'nun Atatürk dönemi iki yüzlüdür. Bir yanda bugün bilimsel olarak savunulamayan bir tezin yayılması, öbür yanda Alacahöyük kazısı, kaynak yayınları ve uzun ömürlü bir dergi vardır. Kurumu anlamak için ikisini birlikte görmek gerekir: Cumhuriyetin ilk kuşağı tarih yazımını bir kimlik inşasının parçası olarak görüyordu ve TTK bu anlayışın hem aracı hem de ürünüydü.

Bir tezin gölgesinde kalıcı işler

Türk Tarih Kurumu'nu konuşurken iki kolay yol var: onu yalnızca savunulamaz bir tezin yayıcısı olarak görmek ya da tezi görmezden gelip kazıları ve yayınları övmek. İkisi de eksik. Kurumun ilk yıllarını anlamak, bu iki yüzü aynı anda görebilmeyi gerektiriyor.

"Türk Tarihinin Ana Hatları"nın yalnızca yüz adet basılmış olması ilginç bir ayrıntı. Çok az kişinin okuduğu bir kitap, okul kitapları aracılığıyla bir neslin tarih bilgisine yön verdi. Orta Asya'dan çıkıp bütün eski uygarlıkları kuran bir Türk anlatısı, bugün bilimsel olarak kabul görmüyor; bunu açıkça söylemek bir saygısızlık değil, kurumun kendi kurucu amacı olan bilimsel araştırmaya sadakattir.

Öte yandan Alacahöyük kazısı, Belleten dergisi, Anadolu Beylikleri çalışması ve Piri Reis'in eserlerinin basımı, tezin ömründen çok daha uzun yaşayan katkılar. Göçek'in kurumun bağımsız araştırma yapamadığı eleştirisi ciddiye alınmalı; ama bu kalıcı işler, kurum içinde tezin dışına taşan bir bilim emeğinin de var olduğunu gösteriyor.

Tarih kongresinin dil kurumunun doğduğu ortam olması da dikkat çekici. 1932 yazında Çankaya'da tarih ve dil meseleleri aynı akşamlarda tartışılıyordu; ikisi de yeni bir ulusal kimliği kurma çabasının parçalarıydı. Bu bağlamda TTK'nin ilk yıllarını, bir kimlik inşasının hem aracı hem ürünü olarak okumak, onu ne yüceltmeyi ne de küçümsemeyi gerektiriyor.