"Kemal" adını ona kim verdi? Üç ayrı anlatım

Mustafa adını ona babası, kendi dedesinin adı olduğu için verdi. Kemal adının nereden geldiği ise tek bir hikâyeye bağlanamıyor.

• Afet İnan'a göre: Selanik Askerî Rüştiyesi'ndeki matematik öğretmeni Üsküplü Mustafa Sabri Bey, öğrencisinin "olgun" olduğunu göstermek için bu adı verdi.
• Ali Fuat Cebesoy'a göre: Aynı öğretmen, öğrencisini kendinden ayırmak için ona Kemal dedi.
• Andrew Mango'ya göre: Mustafa bu adı, hayran olduğu Namık Kemal'den esinlenerek kendisi seçti.

Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Soyadı Kanunu'ndan sonra 1935'te çıkarılan nüfus cüzdanlarının ikincisinde ad "Kamâl" olarak yazıldı. Anadolu Ajansı o dönem yaptığı açıklamada bu adın Arapça olmadığını, Eski Türkçede "kale" anlamına geldiğini duyurdu.

Adın verildiği okul: Selanik Askerî Rüştiyesi

Kemal adının hikâyesi bir okul değişikliğiyle başlıyor. Mustafa, Şemsi Efendi Mektebi'nden sonra bürokrat yetiştiren Selanik Mülkiye Rüştiyesi'ne kaydoldu. Ancak mahallesindeki askerî öğrencilerin üniformalarından etkilendi ve annesinin karşı çıkmasına rağmen 1893'te Selanik Askerî Rüştiyesi'ne girdi. Adın verildiği söylenen öğretmen de bu okuldaydı.

Okulun matematik öğretmeni Yüzbaşı Üsküplü Mustafa Sabri Bey'di. En yaygın anlatıma göre sınıfta iki Mustafa vardı ve öğretmen, matematikteki başarısını gördüğü öğrencisine "mükemmellik, olgunluk" anlamına gelen Kemal adını verdi. Aynı okulda Fransızca öğretmeni Yüzbaşı Nakiyüddin Bey (Yücekök) de özgürlük düşüncesiyle genç öğrencinin fikir dünyasını etkiledi. Mustafa Kemal 1895'te bu okuldan sınıf dördüncüsü olarak mezun oldu.
Üç anlatımı yan yana okumak

Afet İnan, Ali Fuat Cebesoy ve Andrew Mango'nun anlatımları ilk bakışta birbirini dışlıyor gibi görünse de aslında aynı döneme işaret ediyor. Üçü de adın askerî rüştiye yıllarında ortaya çıktığını kabul ediyor. Ayrıştıkları nokta, adın öğretmen tarafından mı verildiği yoksa Mustafa'nın kendi tercihiyle mi benimsendiği.

Afet İnan'ın anlatımı Atatürk'ün kendi çevresinden gelen, en çok bilinen versiyon. Cebesoy'un anlatımı daha pratik bir gerekçe sunuyor: Öğretmenin adı da Mustafa olduğu için öğrencisini ayırt etmek istemesi. Mango ise bir biyografi yazarı olarak, Namık Kemal'in o kuşak üzerindeki etkisine dikkat çekiyor; "vatan" ve "hürriyet" şairi Namık Kemal, genç subay adaylarının gizlice okuduğu yazarlardandı.
Kamâl: 1935-1937 arasında kullanılan yazım

Soyadı Kanunu'ndan sonra adın yazımı da gündeme geldi. Atatürk, 1935'te Soyadı Kanunu'ndan sonra çıkarılan nüfus cüzdanlarından ikincisinde, Arapça kökenli Kemal adını Eski Türkçede "kale" anlamına geldiği belirtilen Kamâl ile değiştirdi.

Anadolu Ajansı'nın o dönemki açıklamasında, Kamâl adının Arapça bir kelime olmadığı, Atatürk'ün korunan öz adının Türkçe "ordu ve kale" anlamında Kamâl olduğu, son harfteki uzatma işaretinin "l"yi yumuşattığı ve bu yüzden telaffuzun Arapça Kemal'e çok yaklaştığı belirtildi. Atatürk 1937'de adının eski yazımına dönünceye kadar bir süre bu biçimi kullandı.
Mustafa adı nereden geliyor?

Mustafa adının hikâyesi daha net. Babası Ali Rıza Efendi'nin bebekken beşikten düşerek ölen bir kardeşi vardı ve adı Mustafa'ydı. Ali Rıza Efendi oğluna bu kardeşin anısını yaşatmak için aynı adı verdi. Bu yazının başında geçen "dedesinin adı" anlatımıyla birlikte düşünüldüğünde, adın ailenin içinde taşınan bir ad olduğu görülüyor.

Sonuç: Ne kesin, ne tartışmalı?

Kesin olanlar: Mustafa adı aileden geliyor; Kemal adı 1893-1895 arasında, askerî rüştiye yıllarında kullanılmaya başlandı; 1935-1937 arasında Kamâl yazımı resmî belgelerde yer aldı. Tartışmalı olan: Kemal adını kimin, neden verdiği. Bu ayrımı korumak, konuyu anlatırken en güvenli yol. Okura üç anlatımı da kaynağıyla birlikte sunmak, tartışmayı kapatmak yerine açık tutar.