Mudanya Mütarekesi (11 Ekim 1922): Doğu Trakya'yı silahsız kazandıran on bir günlük pazarlık

Mudanya Mütarekesi, Kurtuluş Savaşı'nın silahlı evresini kapatan ateşkestir. 3 Ekim 1922'de Mudanya'da başlayan görüşmeler 11 Ekim 1922'de uzlaşmayla bitti; metin Fransızca olarak imzalandı ve 14/15 Ekim gece yarısı yürürlüğe girdi. Mütarekenin en somut sonucu, Doğu Trakya'nın tek kurşun atılmadan Türk yönetimine geçmesidir. Türkçe Vikipedi, Osmanlı İmparatorluğu'nun bu mütarekeyle hukuken sona erdiği yorumunu da aktarır. Aşağıda görüşmelere giden yolu, masadakileri, maddeleri, Yunan tarafının tutumunu ve mütarekenin güçlü ve zayıf yanlarını anlatıyoruz.

Masaya giden yol

Büyük Taarruz'un zaferle bitmesi ve Çanakkale Krizi'nin tırmanması üzerine İtilaf Devletleri 23 Eylül 1922'de TBMM hükûmetine bir mütareke ve barış konferansı çağrısında bulundu. Aynı gün İngiliz kabinesi Doğu Trakya'nın Türklere bırakılmasını kabul etmişti. Mustafa Kemal Paşa çağrıyı kabul etti ve görüşme yeri olarak Mudanya'yı önerdi. Türk ordusu ile İngiliz işgal kuvvetleri arasında gerginlik sürerken görüşmeler 3 Ekim'de başladı.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Chapultepec. Dosya sayfası

Masada kimler vardı?

TBMM hükûmetini Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa temsil etti; Fevzi Paşa ve Refet Paşa görüşmeler boyunca Mudanya'da bulundu. Britanya'yı General Harington, Fransa'yı General Charpy, İtalya'yı General Mombelli temsil etti. Ateşkesle en doğrudan ilgili taraf olan Yunanistan General Mazarakis ile Albay Sariyannis'i görevlendirdi; ancak Yunan delegeler görüşmelere doğrudan katılmadı, Mudanya açıklarındaki bir İngiliz gemisinde bekledi.

Görüşmeler zaman zaman kesilme noktasına geldi; Türk ordusu yeniden harekât hazırlığına girişti. İngilizce kaynaklara göre uzlaşma, İngiliz kuvvetlerinin saldırıya geçmesine iki saat kala sağlandı.
Maddeler: kim nereye çekilecek?

• Sözleşme yürürlüğe girince Türk ve Yunan silahlı kuvvetleri arasındaki çarpışmalar duracaktı.
• Yunan kuvvetleri Ege ağzından Bulgaristan sınırına kadar Meriç'in sol kıyısının gerisine çekilecekti.
• Barışa kadar Meriç'in sağ kıyısı, Karaağaç ile birlikte, Müttefik birliklerince tutulacaktı.
• Doğu Trakya'nın boşaltılması yaklaşık on beş günde tamamlanacak; askerlerle birlikte araç, gereç, silah ve yiyecek stokları da çekilecekti.
• Yunan sivil memurları ve jandarması çekilecek, yönetim bölgeleri Müttefik memurları aracılığıyla, mümkünse aynı gün Türk memurlarına devredilecekti; bu el değiştirme boşaltmanın bitiminden en çok otuz gün sonra tamamlanacaktı.
• TBMM hükûmeti düzen için Doğu Trakya'da subaylarıyla birlikte en çok 8.000 kişilik jandarma bulundurabilecekti.
• Yaklaşık yedi taburluk Müttefik kuvveti Doğu Trakya'da düzeni sağlayacak, boşaltma bittikten sonra otuz gün içinde çekilecekti.
• Türk kuvvetleri Anadolu'da Çanakkale bölgesinde ve İzmit Yarımadası'nda (Darıca-Gebze-Şile çizgisi) belirlenen hatlarda duracak, barış konferansı süresince bu hatları geçmeyecekti.
• Müttefikler İstanbul ve Gelibolu yarımadalarında bulundukları yerlerde kalacak; TBMM barış antlaşması onaylanana kadar Doğu Trakya'ya ordu geçirmeyecekti.

Refet Paşa'nın İstanbul'a girişi

TBMM, Doğu Trakya'nın teslim alınması ve orada Türk yönetiminin kurulması için Refet Paşa'yı görevlendirdi. Refet Paşa 19 Ekim 1922'de TBMM temsilcisi olarak İstanbul'a girdi ve halk tarafından büyük bir coşkuyla karşılandı. İstanbul'da hâlâ padişah ve onun hükûmeti bulunuyordu; Ankara'nın temsilcisinin şehirde bu biçimde karşılanması, gücün nerede olduğunu herkese gösterdi.


Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Udoweier. Dosya sayfası

Kazanımlar ve zayıf halkalar

Türkçe Vikipedi mütarekenin sonuçlarını iki yönlü değerlendirir. Türk-Yunan çatışmasının bitmesi ve Doğu Trakya'nın kurtarılması açık kazançlardır; İtilaf Devletleri de Ankara'daki yeni Türk devletini fiilen muhatap kabul etmiş oldu. Öte yandan İstanbul ve Boğazlar'da Türk egemenliği tam kurulamadı, Trakya'ya ordu geçirilemedi; bu da barış konferansı öncesinde Ankara'nın pazarlık gücünü sınırladı. Boğazlar'da tam egemenlik Lozan'da da sağlanamadı, ancak 1936'da Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile kuruldu. Mütareke, Lozan Konferansı'nın zeminini hazırladı.
Kimler vardı?

• İsmet Paşa: Batı Cephesi Komutanı, TBMM heyetinin başı.
• Fevzi Paşa ve Refet Paşa: görüşmeler boyunca Mudanya'da bulunan komutanlar.
• General Sir Charles Harington: İngiliz temsilcisi.
• General Charpy: Fransız temsilcisi.
• General Mombelli: İtalyan temsilcisi.
• General Mazarakis ve Albay Sariyannis: görüşmelere katılmayan Yunan delegeler.

Bugünkü anlamı

Mudanya, Kurtuluş Savaşı'nda silahların sustuğu ve diplomasinin devraldığı andır. Ankara bir yıl önce tanınmayan bir meclis hükûmetiyken, şimdi üç büyük devletin generalleriyle aynı masada oturuyor ve Meriç'e kadar Trakya'yı müzakereyle alıyordu. Eksik kalan konular, yani Boğazlar ve İstanbul, Lozan'a ve sonra Montrö'ye devredildi.