Saltanat ve hilafet aynı gün mü kaldırıldı?

Sık yapılan bir hata: "Osmanlı saltanatı ve hilafet 1922'de birlikte kaldırıldı."

Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: The Times of London. Dosya sayfası

Arada cumhuriyet de ilan edildi. Yani 1923 sonbaharında Türkiye bir cumhuriyetti ama İstanbul'da hâlâ Osmanlı hanedanından bir halife oturuyordu.

Halifeliğin kaldırılması Hindistan'daki Hilafet Hareketi içinde de görüş ayrılığına yol açtı. Bu hareket halifelik otoritesini savunmak için kurulmuştu.

İki ayrı belge, iki ayrı hukuki biçim

Karışıklığın bir nedeni, iki kararın da aynı meclis tarafından ve kısa aralıklarla alınmış olması. Oysa biçimleri bile farklıydı. Saltanatın kaldırılması maddesine göre saltanat, TBMM'nin 1 Kasım 1922'de kabul ettiği 308 numaralı ve "Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin hukuku hâkimiyet ve hükümraninin mümessili hakikisi olduğuna dair" başlıklı bir kararnameyle kaldırıldı. Halifelik ise 3 Mart 1924'te kabul edilen ve 6 Mart 1924 tarihli Resmî Gazete'nin 63. sayısında yayımlanan 431 sayılı kanunla kaldırıldı.

431 sayılı kanunun tam adı da içeriğini özetliyor: "Hilafetin İlgasına ve Hanedan-ı Osmani'nin Türkiye Cumhuriyeti Memalik-i Haricine Çıkarılmasına Dair Kanun". Birinci maddesi şöyleydi: "Halife hal' edilmiştir. Hilafet Hükûmet ve Cumhuriyet mana ve mefhumunda esasen mündemiç olduğundan Hilafet makamı mülgadır."

Arada geçen on altı ay

1 Kasım 1922'den 3 Mart 1924'e kadar geçen sürede Türkiye'nin siyasi düzeni baştan sona değişti. Bu dönemi kısaca şöyle sıralamak mümkün:

- 4 Kasım 1922: Sadrazam Tevfik Paşa başkanlığındaki son Osmanlı hükûmeti toplandı ve istifasını padişaha sundu.
- 5 Kasım 1922: Ankara'nın İstanbul temsilcisi Refet Paşa (Bele), bakanlık danışmanlarını Divanyolu'ndaki Şark Mahfili'nde toplayarak faaliyetlerine son vermelerini bildirdi.
- 7 Kasım 1922: Babıali'deki sadaret dairesi boşaltıldı, Takvim-i Vekayi'nin yayınına son verildi.
- 17 Kasım 1922: Vahdettin HMS Malaya ile İstanbul'dan ayrıldı.
- 19 Kasım 1922: TBMM Abdülmecid Efendi'yi halife seçti.
- 24 Temmuz 1923: Lozan Antlaşması imzalandı.
- 29 Ekim 1923: Cumhuriyet ilan edildi.
- 3 Mart 1924: Halifelik kaldırıldı.
Neden aynı anda yapılmadı

Saltanatın kaldırılması maddesi, kararın birçok milletvekilinin itirazıyla karşılaştığını Mustafa Kemal'in kendi ifadesine dayanarak aktarıyor. Bakanlar Kurulu Başkanı Rauf Bey (Orbay) başta karara karşı çıkmış, 29 Ekim 1922'de Mustafa Kemal ile görüştükten sonra taraftar olmuştu; Mersin Milletvekili Selahattin Bey (Köseoğlu) ise sonuna kadar muhalif kaldı. Saltanatın kaldırılmasının bile bu kadar tartışma yaratması, halifelik meselesinin neden ayrı bir zamana kaldığını anlamaya yardımcı olur. Aynı gün alınan bir başka meclis kararıyla 1 ve 2 Kasım günleri millî bayram ilan edildi.

Kararın bir diğer gerekçesi dış politikaydı. İtilaf Devletleri Lozan'a hem Ankara'yı hem İstanbul hükûmetini davet etmişti; saltanatın kaldırılması bu ikili temsile son vermek için de acildi. Halifelik konusunda ise aynı aciliyet yoktu. 1924 başında halifenin yabancı temsilcilerle görüşme istekleri ve 25 Şubat 1924'te mecliste halife ile hanedanın ödeneğinin tartışılması, meseleyi yeniden gündeme taşıdı.
3 Mart 1924: üç kanun bir arada

Halifeliğin kaldırıldığı gün mecliste yalnızca bu kanun kabul edilmedi. Tevhid-i Tedrisat Kanunu maddesine göre aynı gün önce 429 sayılı Şer'iye ve Evkaf Vekâletinin kaldırılmasına dair kanun, ardından bütün eğitim kurumlarını Maarif Vekâleti'ne bağlayan 430 sayılı Tevhid-i Tedrisat Kanunu kabul edildi. Saltanatın kaldırılması maddesinin ifadesiyle bu kanunla halifelik lağvedildi ve bütün Osmanlı hanedanı mensupları yurt dışına çıkarıldı. 431 sayılı kanun Urfa Milletvekili Şeyh Saffet Efendi ve elli üç arkadaşının on iki maddelik teklifi olarak meclise geldi.