Mudanya Mütarekesi: Bir İngiliz gemisinde bekleyen Yunan heyeti

Büyük Taarruz ve Çanakkale bunalımından sonra İtilaf devletleri TBMM hükûmetine mütareke önerdi. Görüşmeler 3 Ekim 1922'de Mudanya'da başladı.

Masada kimler vardı:

• TBMM adına Batı Cephesi komutanı İsmet Paşa. Fevzi Paşa ve Refet Paşa da görüşmeler boyunca Mudanya'daydı.
• Birleşik Krallık adına General Harington.
• Fransa adına General Charpy, İtalya adına General Mombelli.

Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0, yazar: Fethullahkizilkaya. Dosya sayfası
Zaman zaman kopma noktasına gelen görüşmeler 11 Ekim 1922'de uzlaşmayla bitti. Doğu Trakya'nın Yunan kuvvetlerince yaklaşık on beş gün içinde boşaltılması kararlaştırıldı, Meriç'in sol kıyısı çekilme çizgisi oldu.

Mudanya'ya giden yol

Büyük Taarruz 26 Ağustos 1922 sabahı başladı; 30 Ağustos'taki Başkomutanlık Meydan Muharebesi'nde bir gün içinde Yunan ordusunun büyük bölümü dağıtıldı. 1 Eylül'de Mustafa Kemal ordulara "Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz'dir. İleri!" emrini verdi. 9 Eylül'de Türk süvarileri İzmir'e girdi; 18 Eylül'e kadar süren takip harekâtıyla Batı Anadolu'daki Yunan birlikleri ülke dışına çıkarıldı.

Bundan sonraki sorun İstanbul ve Boğazlar'daki İtilaf işgaliydi. Mustafa Kemal'in emriyle Türk kuvvetleri Çanakkale'ye yöneldi ve bölgenin, Trakya dahil, boşaltılmasını istedi. İngiltere ek donanma ve kara kuvveti gönderdi. Mustafa Kemal Atatürk maddesine göre İngiltere'deki muhalefet, Newfoundland ve Yeni Zelanda dışındaki dominyonlar ve diğer İtilaf devletleri karşı çıkınca kriz sıcak çatışmaya dönüşmedi. Aynı madde Çanakkale Krizi'nin David Lloyd George'un iktidarını kaybetmesine yol açtığını da yazıyor.

Görüşmelerin havası

Mudanya Ateşkes Antlaşması maddesi, görüşmelerde zaman zaman gergin anlar yaşandığını, hatta görüşmelerin kesilme tehlikesi doğduğunu ve Türk ordusunun yeniden harekât hazırlıklarına giriştiğini yazıyor. Görüşmeler 11 Ekim 1922'de uzlaşmayla sonuçlandı. Sözleşme Fransızca olarak imzalandı ve imzadan üç gün sonra, 14/15 Ekim 1922 gece yarısı yürürlüğe girecekti.

Maddelerin ayrıntısı

Ateşkesin ana hükümleri şunlardı:

• Sözleşme yürürlüğe girince Türk ve Yunan kuvvetleri arasındaki çarpışmalar duracaktı.
• Yunan kuvvetlerinin çekileceği çizgiyi, Ege ağzından Trakya-Bulgaristan sınırının kesiştiği yere kadar Meriç'in sol kıyısı oluşturacaktı.
• Barışa kadar Meriç'in sağ kıyısı, Karaağaç ile birlikte, Müttefik birliklerince tutulacaktı.
• Doğu Trakya yaklaşık on beş günde boşaltılacak; Yunan sivil memurları çekilecek, yönetim Müttefik memurları aracılığıyla, mümkünse aynı gün Türk memurlarına geçecekti. Bu el değiştirme boşaltmanın bitiminden sonra en çok otuz günde tamamlanacaktı.
• TBMM hükûmeti Doğu Trakya'da, subaylarıyla birlikte sekiz bini aşmayacak sayıda jandarma bulundurabilecekti.
• Doğu Trakya'yı yaklaşık yedi taburluk Müttefik kuvvetleri tutacaktı.
• TBMM hükûmeti barış antlaşması onaylanana kadar Doğu Trakya'ya kuvvet geçirmeyecek, orada ordu toplamayacaktı.

Yunanistan'ın imzası

Mütarekeyi kabul etmek istemeyen Yunan hükûmeti aradığı desteği bulamadı ve sonunda 14 Ekim'de Mudanya Mütarekesi'ni imzalamak zorunda kaldı. TBMM, Doğu Trakya'nın teslim alınması ve orada Türk yönetiminin kurulması için Refet Paşa'yı görevlendirdi. Refet Paşa 19 Ekim 1922'de TBMM temsilcisi olarak İstanbul'a girdi ve büyük bir coşkuyla karşılandı.
Kazançlar ve zayıf halkalar

Mudanya Ateşkes Antlaşması maddesine göre Türk-Yunan çatışmasının sona ermesi ve Doğu Trakya'nın kurtarılması Türk tarafının lehine sonuçlardı. Buna karşılık Boğazlar üzerinde denetimin sağlanamaması ve Trakya'ya ordu geçirilememesi, barış konferansı öncesinde Türk hükûmetinin pazarlık gücünü sınırladı. Boğazlar'da Türk egemenliği Lozan'da da sağlanamadı; ancak 1936'daki Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile kuruldu. Madde, İtilaf devletlerinin bu mütarekeyle yeni Türk devletini resmen tanımış olduğunu ve Mudanya'nın Lozan'a zemin hazırladığını belirtiyor. Aynı madde, Osmanlı İmparatorluğu'nun bu mütarekeyle hukuken sona erdiği görüşünü de aktarıyor; saltanat ise üç hafta sonra, 1 Kasım 1922'de kaldırıldı.