Vaka-i Hayriye (1826): Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması ve yeni ordunun doğuşu

Vaka-i Hayriye, 15 Haziran 1826'da İstanbul'da ayaklanan yeniçerilerin II. Mahmud'un emriyle top ateşiyle dağıtılması ve ardından Yeniçeri Ocağı'nın resmen kaldırılması olayıdır. Osmanlı kaynaklarında "hayırlı olay" anlamına gelen bu adla anılır. Yaklaşık dört yüz yıllık bir geçmişe sahip olan ocağın kaldırılmasıyla birlikte, yerine Avrupa usulünde eğitilen Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye adlı yeni ordu kuruldu. Olay, III. Selim'in Nizâm-ı Cedîd ile başlattığı askerî yenileşme sürecinin, Kabakçı İsyanı ve 1808 olaylarıyla kesintiye uğradıktan sonra, kesin bir biçimde sonuçlandırılmasıdır. Vaka-i Hayriye, Osmanlı Devleti'nin XIX. yüzyıldaki dönüşümünün en önemli dönüm noktalarından biri olarak kabul edilir.

Bir ocağın uzun hikâyesi

Yeniçeri Ocağı, XIV. yüzyılda kurulan ve uzun süre Osmanlı ordusunun en güçlü piyade birliği olan bir askerî kurumdu. Başlangıçta devşirme sistemiyle toplanan ve sıkı bir disiplinle yetiştirilen yeniçeriler, Osmanlı'nın yükseliş döneminin büyük zaferlerinde önemli rol oynadı. Ancak XVII. yüzyıldan itibaren ocağın yapısı değişti. Devşirme sistemi zayıfladı, ocağa farklı yollardan girenlerin sayısı arttı ve yeniçeriler zamanla esnaflık ve ticaretle de uğraşmaya başladı. Ocağın askerî etkinliği azalırken siyasi etkisi arttı; pek çok padişahın tahttan indirilmesinde yeniçeriler rol oynadı.

Yenileşme girişimleri ve direniş

XVIII. yüzyıldan itibaren Avrupa orduları karşısında alınan yenilgiler, askerî yenileşme ihtiyacını gündeme getirdi. III. Selim'in kurduğu Nizâm-ı Cedîd, 1807'deki Kabakçı İsyanı ile dağıtıldı. 1808'de Alemdar Mustafa Paşa'nın kurduğu Sekbân-ı Cedîd de yeniçeri ayaklanmasıyla kaldırıldı. Bu deneyimler, II. Mahmud'a yeni bir ordunun eski ordu varken kurulmasının ne kadar güç olduğunu gösterdi. Padişah, saltanatının ilk yıllarında yeniçerilerle doğrudan bir çatışmaya girmekten kaçındı; ancak bu sorunu çözmeye kararlıydı.

Eşkinci ocağı ve ayaklanma

28 Mayıs 1826'da yayımlanan bir hatt-ı hümâyunla, her yeniçeri ortasından seçilecek askerlerden oluşan ve Avrupa usulünde eğitilecek "Eşkinci" adlı yeni bir birlik kurulacağı ilan edildi. Bu düzenleme, ulema ve devlet ileri gelenlerinin katıldığı bir toplantıda kabul edildi ve yeniçeri ağaları da bu karara imza koydu. Ancak eğitimlerin başlamasının hemen ardından, 14 Haziran 1826 gecesi yeniçeriler, geleneksel isyan işareti olarak kazanlarını Et Meydanı'na çıkardı ve ayaklandı. İsyancılar, yeni düzenlemenin kaldırılmasını ve bazı devlet adamlarının teslim edilmesini istedi.

15 Haziran 1826

II. Mahmud, bu kez geri adım atmadı. Topkapı Sarayı'ndan Peygamber'e ait olduğu kabul edilen sancak-ı şerif çıkarılarak Sultanahmet Camii'ne getirildi; halk, ulema ve medrese öğrencileri sancağın altında toplanmaya çağrıldı. Topçu birlikleri ve padişaha bağlı kuvvetler, Et Meydanı'ndaki yeniçeri kışlalarını kuşattı. Teslim olma çağrılarının sonuçsuz kalması üzerine kışlalar top ateşine tutuldu. Çatışma birkaç saat içinde sona erdi; kışlalar yandı ve isyancıların büyük bir kısmı öldürüldü. Sonraki günlerde İstanbul'da ve taşrada yeniçerilere yönelik geniş bir takibat yapıldı.

Ocağın kaldırılması

16 Haziran 1826'da yayımlanan fermanla Yeniçeri Ocağı resmen kaldırıldı. Ocağın adı, sembolleri ve teşkilatı yasaklandı. Yeniçerilerle yakın ilişkileri olduğu düşünülen Bektaşi tarikatı da kısa süre sonra kapatıldı; tekkelerinin bir kısmı yıkıldı ya da başka tarikatlara verildi. Taşradaki yeniçeri birlikleri de birkaç ay içinde dağıtıldı. Bu süreçte bazı şehirlerde direnişler yaşandı, ancak bunlar kısa sürede bastırıldı.

Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye

Ocağın kaldırılmasının hemen ardından, yeni ordunun adı "Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye" olarak ilan edildi. Yeni orduya asker yazılmaya başlandı ve İstanbul'da kışlalar inşa edildi. Ordunun başına, seraskerlik makamı getirildi; seraskerlik, zamanla bugünkü Milli Savunma Bakanlığı'nın öncüsü olacaktı. Selimiye Kışlası ve diğer kışlalar onarılarak yeni ordunun kullanımına verildi. Ancak yeni ordunun eğitimi ve örgütlenmesi zaman aldı. 1828'de başlayan Osmanlı-Rus Savaşı'na, yeni ordu henüz tam anlamıyla hazır olmadan girildi.

Toplumsal etkiler

Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması, yalnızca askerî bir değişiklik değildi. Yeniçeriler, İstanbul'un esnaf ve tüccar dünyasıyla, kahvehaneleri ve mahalle hayatıyla iç içe geçmişti. Ocağın kaldırılması, şehrin toplumsal dokusunda da derin bir değişikliğe yol açtı. Kahvehanelerin bir kısmı kapatıldı, şehir içinde güvenliği sağlamak için yeni düzenlemeler yapıldı. Yeniçerilerin kaldırılması, devlet ile şehir halkı arasındaki ilişkinin yeniden tanımlanmasının da başlangıcı oldu.

Kıyafetten bürokrasiye

Vaka-i Hayriye'nin ardından gelen yıllarda, II. Mahmud'un reformları hızlandı. 1829'da yapılan kıyafet düzenlemesiyle fes, devlet görevlileri için resmî başlık oldu. Askerî ve sivil bürokraside yeni unvanlar ve kurumlar oluşturuldu. Askerî tıp okulu, harp okulu ve diğer eğitim kurumları açıldı. Bütün bu reformların gerçekleştirilmesi, padişahın karşısında artık yeniçeriler gibi güçlü bir muhalefetin bulunmamasıyla mümkün oldu.

Bir dönüm noktasının bedeli ve kazancı

Vaka-i Hayriye'yi değerlendirmek, Osmanlı tarihinin en zor işlerinden biri. Bir yanda, yüzyıllardır devletin yenileşmesinin önünde duran bir yapının ortadan kalkması var. Bu olay olmasaydı, II. Mahmud'un ve Tanzimat'ın reformlarının çoğu hayata geçirilemezdi. Öte yanda, büyük bir şiddet, çok sayıda insanın ölümü ve bir tarikatın kapatılması var. Bu iki yüzü birbirinden ayırmadan görmek gerekiyor.

Bizim için olayın en çarpıcı yanı, zamanlamasıdır. Ocak kaldırıldığında Osmanlı Devleti, Yunan isyanı ve Rusya ile gerginlik gibi büyük sorunlarla uğraşıyordu. Yeni ordu henüz kurulmadan 1828'de Rusya ile savaşa girildi ve bu savaş büyük kayıplarla sonuçlandı. Bu durum, bir reformun zamanlamasının ne kadar önemli olduğunu gösteriyor. Ancak II. Mahmud'un bu riski alması, sonraki on yıllarda Osmanlı ordusunun ve devletinin yeniden yapılanmasının yolunu açtı. Vaka-i Hayriye, bu yüzden hem bir son hem de bir başlangıç olarak hatırlanmayı hak ediyor.