#1Çerkez Ethem (y. 1886, Bandırma - 21 Eylül 1948, Amman), Kurtuluş Savaşı'nın ilk döneminde Kuva-yi Milliye'nin en etkili komutanlarından biriydi. Kurduğu Kuva-yi Seyyare (Gezici Kuvvetler), Anadolu'daki iç ayaklanmaların bastırılmasında büyük rol oynadı. Ancak düzenli orduya katılmayı reddedince TBMM hükûmetine karşı ayaklandı ve sonunda Yunan kuvvetlerine sığındı. Bu yazıda bu iki yüzlü hikâyeyi kaynaklara dayanarak ele alıyoruz.
Arka plan
Ethem, Bandırma'nın Emreköy'üne yerleşmiş Şapsığ boyundan Ali Bey'in beş oğlunun en küçüğüydü. Ağabeylerinden İlyas ve Nuri Rum çetelerine karşı çarpışırken öldü; Reşit ve Tevfik 1901 ve 1902'de Harbiye'yi bitirerek subay oldu. Reşit Bey son Meclis-i Mebusan'a Saruhan (Manisa) mebusu olarak girdi, oradan Birinci TBMM'ye geçti. Ethem evden kaçarak Bakırköy Süvari Küçük Zabit Mektebi'ne girdi, 1912-1913 Balkan Savaşları'nda Bulgar cephesinde yaralandı, I. Dünya Savaşı'nda Kuşçubaşı Eşref'in Teşkilat-ı Mahsusa birlikleriyle İran, Afganistan ve Irak'taki harekâtlara katıldı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Original photographer is unknown. Dosya sayfası
Kuva-yi Seyyare'nin kuruluşu
İzmir'in 15 Mayıs 1919'da işgalinden sonra Ethem ve ağabeyi Yüzbaşı Tevfik, gönüllü Çerkes ve Abhaz birliklerini örgütledi. Ethem aynı yıl Salihli cephesini kurdu, kendini cephe komutanı ilan etti ve emrindeki kuvvetlere Kuva-yi Seyyare adını verdi. "Umum Kuva-yi Milliye Komutanı" ve Ankara'daki 20. Kolordu Komutanı Ali Fuat Paşa ile birlikte çalışarak Yunan ve İngiliz birliklerine karşı gerilla operasyonları düzenledi.
İç ayaklanmalara karşı
Düzenli ordu kurulana kadar Kuva-yi Seyyare, TBMM'ye karşı girişilen ayaklanmaların bastırılmasında ana güçlerden biri oldu: Anzavur Ayaklanması, Düzce-Bolu ve Adapazarı ayaklanmaları, Çopur Musa ayaklanması, Gerede ve Yozgat isyanları ile Kuva-yi İnzibatiye'ye karşı harekâtlar.
1920 sonunda Ali Fuat Paşa ile birlikte Gediz Muharebesi'ne katılan Ethem, düzenli ordunun kurulmasıyla birlikte kuvvetlerinin bu orduya bağlanmasını kabul etmedi ve Birinci TBMM hükûmetine karşı ayaklandı. Kuvvetleri dağıtılıp ayaklanma bastırıldıktan sonra kaçarak Yunan kuvvetlerine sığındı. Savaştan sonra Ürdün'e geçti ve 21 Eylül 1948'de Amman'da öldü, bir Çerkes mezarlığına gömüldü.
Ethem'in hikâyesi Millî Mücadele'nin bir kırılma noktasını gösterir: Kuva-yi Milliye, işgalin ilk aylarında direnişi ayakta tutan güçtü; ama sınırsız yetkili, kendi kararını veren birlikler zamanla hukuki ve askerî bir soruna dönüştü. Ayaklanmanın bastırılması, merkezi bir komuta altındaki düzenli ordu döneminin başladığını gösterdi. Birinci İnönü Muharebesi (Ocak 1921) de bu dönemin ilk büyük sınavı oldu.
Arka plan
Ethem, Bandırma'nın Emreköy'üne yerleşmiş Şapsığ boyundan Ali Bey'in beş oğlunun en küçüğüydü. Ağabeylerinden İlyas ve Nuri Rum çetelerine karşı çarpışırken öldü; Reşit ve Tevfik 1901 ve 1902'de Harbiye'yi bitirerek subay oldu. Reşit Bey son Meclis-i Mebusan'a Saruhan (Manisa) mebusu olarak girdi, oradan Birinci TBMM'ye geçti. Ethem evden kaçarak Bakırköy Süvari Küçük Zabit Mektebi'ne girdi, 1912-1913 Balkan Savaşları'nda Bulgar cephesinde yaralandı, I. Dünya Savaşı'nda Kuşçubaşı Eşref'in Teşkilat-ı Mahsusa birlikleriyle İran, Afganistan ve Irak'taki harekâtlara katıldı.
Tarih notu
Kronoloji:
- y. 1886: Bandırma'da doğum.
- 15 Mayıs 1919: İzmir'in işgali; ardından Salihli cephesi ve Kuva-yi Seyyare.
- 1 Ekim 1919: Birinci Anzavur ayaklanması başlar; Kirmastı yakınlarında Ethem kuvvetlerine yenilir.
- Şubat 1920: İkinci Anzavur ayaklanması.
- 16 Nisan 1920: Kuva-yi Seyyare ile Danişmentli İsmail Efe, Anzavur kuvvetlerini dağıtır.
- Mayıs 1920: Geyve-Adapazarı yöresinde Kuva-yi İnzibatiye ile çarpışmalar.
- 1920 sonu: Ali Fuat Paşa ile Gediz Muharebesi.
- Ocak 1921: Düzenli orduya karşı ayaklanma, Yunan tarafına geçiş.
- 21 Eylül 1948: Amman'da ölüm.
- y. 1886: Bandırma'da doğum.
- 15 Mayıs 1919: İzmir'in işgali; ardından Salihli cephesi ve Kuva-yi Seyyare.
- 1 Ekim 1919: Birinci Anzavur ayaklanması başlar; Kirmastı yakınlarında Ethem kuvvetlerine yenilir.
- Şubat 1920: İkinci Anzavur ayaklanması.
- 16 Nisan 1920: Kuva-yi Seyyare ile Danişmentli İsmail Efe, Anzavur kuvvetlerini dağıtır.
- Mayıs 1920: Geyve-Adapazarı yöresinde Kuva-yi İnzibatiye ile çarpışmalar.
- 1920 sonu: Ali Fuat Paşa ile Gediz Muharebesi.
- Ocak 1921: Düzenli orduya karşı ayaklanma, Yunan tarafına geçiş.
- 21 Eylül 1948: Amman'da ölüm.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Original photographer is unknown. Dosya sayfası
Kuva-yi Seyyare'nin kuruluşu
İzmir'in 15 Mayıs 1919'da işgalinden sonra Ethem ve ağabeyi Yüzbaşı Tevfik, gönüllü Çerkes ve Abhaz birliklerini örgütledi. Ethem aynı yıl Salihli cephesini kurdu, kendini cephe komutanı ilan etti ve emrindeki kuvvetlere Kuva-yi Seyyare adını verdi. "Umum Kuva-yi Milliye Komutanı" ve Ankara'daki 20. Kolordu Komutanı Ali Fuat Paşa ile birlikte çalışarak Yunan ve İngiliz birliklerine karşı gerilla operasyonları düzenledi.
İç ayaklanmalara karşı
Düzenli ordu kurulana kadar Kuva-yi Seyyare, TBMM'ye karşı girişilen ayaklanmaların bastırılmasında ana güçlerden biri oldu: Anzavur Ayaklanması, Düzce-Bolu ve Adapazarı ayaklanmaları, Çopur Musa ayaklanması, Gerede ve Yozgat isyanları ile Kuva-yi İnzibatiye'ye karşı harekâtlar.
- Birinci Anzavur ayaklanması: Anzavur Ahmet Eylül 1919'da Biga, Gönen ve Manyas'ta faaliyete başladı, 1 Ekim 1919'da ayaklandı, 12 Kasım'da Susurluk'a girdi; Kirmastı (Mustafakemalpaşa) yakınlarında Ethem kuvvetlerine yenildi.
- İkinci Anzavur ayaklanması: Şubat 1920'de Biga'yı üs edinen Anzavur, Gönen, Manyas, Ulubat, Susurluk, Bandırma ve Karacabey'i ele geçirdi. Kuva-yi Seyyare ve Danişmentli İsmail Efe 16 Nisan 1920'de bu kuvvetleri dağıttı; Anzavur 19 Nisan'da Karabiga'dan bir İngiliz gemisiyle İstanbul'a kaçtı.
- Geyve: Mayıs 1920'de Kuva-yi İnzibatiye'nin 2.000 kişilik kuvvetle Geyve boğazına yaptığı saldırılar geri püskürtüldü.
Ek bilgi
Düzenli orduya karşı ayaklanmaKaynaklara göre Ethem'in isyancıları yargılamadan infaz etmesi TBMM üyelerince onaylanmıyordu. Kuva-yi Seyyare maddesi de Ethem'in çok sayıda kanunsuz uygulamaya kalkıştığını ve bunlara vatanın kurtarılması uğruna göz yumulduğunu belirtir. Yani Ethem'in Meclis'le çatışması yalnız bir komuta meselesi değildi.
1920 sonunda Ali Fuat Paşa ile birlikte Gediz Muharebesi'ne katılan Ethem, düzenli ordunun kurulmasıyla birlikte kuvvetlerinin bu orduya bağlanmasını kabul etmedi ve Birinci TBMM hükûmetine karşı ayaklandı. Kuvvetleri dağıtılıp ayaklanma bastırıldıktan sonra kaçarak Yunan kuvvetlerine sığındı. Savaştan sonra Ürdün'e geçti ve 21 Eylül 1948'de Amman'da öldü, bir Çerkes mezarlığına gömüldü.
Dikkat: yanlış bilinen
Kimler vardı?Bir yanlış, Kuva-yi Seyyare'nin bütün Kuva-yi Milliye ile aynı şey olduğudur. Doğrusu: Kuva-yi Seyyare, Kuva-yi Milliye'nin Ethem önderliğindeki bir koluydu. Batı Anadolu'da Demirci Mehmet Efe gibi başka Kuva-yi Milliye önderleri de vardı ve bunların bir kısmı düzenli orduya katıldı. Ethem'in ayaklanması, düzenli ordu ile düzensiz birlikler arasındaki geçişin en sert örneğidir.
- Çerkez Ethem: Kuva-yi Seyyare'nin kurucusu ve komutanı.
- Yüzbaşı Tevfik ve Reşit Bey: Ethem'in ağabeyleri; Tevfik birliklerin örgütlenmesinde, Reşit Bey Saruhan mebusu olarak Meclis'te yer aldı.
- Ali Fuat Paşa (Cebesoy): 20. Kolordu Komutanı ve Umum Kuva-yi Milliye Komutanı; Kuva-yi Seyyare'yi kolordu birlikleriyle takviye etti.
- Danişmentli İsmail Efe: İkinci Anzavur ayaklanmasının bastırılmasında Ethem'le birlikte savaştı.
- Anzavur Ahmet: eski jandarma subayı, İstanbul hükûmetince desteklenen ayaklanmaların önderi.
- Süleyman Şefik Paşa ve Yarbay Senai: Kuva-yi İnzibatiye'nin komutanları.
Ethem'in hikâyesi Millî Mücadele'nin bir kırılma noktasını gösterir: Kuva-yi Milliye, işgalin ilk aylarında direnişi ayakta tutan güçtü; ama sınırsız yetkili, kendi kararını veren birlikler zamanla hukuki ve askerî bir soruna dönüştü. Ayaklanmanın bastırılması, merkezi bir komuta altındaki düzenli ordu döneminin başladığını gösterdi. Birinci İnönü Muharebesi (Ocak 1921) de bu dönemin ilk büyük sınavı oldu.
Kaynaklar
- Vikipedi, Çerkez Ethem maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Kuvâ-yi Seyyâre maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Anzavur Ayaklanması maddesi (tr.wikipedia.org)