Kuva-yi Milliye: Dörtyol'dan Birinci İnönü'ye milis dönemi

Kuva-yi Milliye (Ulusal Güçler), Birinci Dünya Savaşı'ndaki yenilginin ardından Mütareke döneminde ortaya çıkan milis gruplarına verilen addır. Kurtuluş Savaşı'nın ilk silahlı savunma kuruluşudur. Bu birlikler bölgesel ve yereldi, birbirine bağlı değildi; ama amaçları aynıydı. Bu yazıda Kuva-yi Milliye'nin doğuşunu, cephelerini, sayılarını ve düzenli orduya geçişi ele alıyoruz.

Arka plan: Neden ortaya çıktı?

Kaynaklar Kuva-yi Milliye'nin doğuşunu şu nedenlere bağlar:

• Osmanlı'nın Birinci Dünya Savaşı'ndan yenik çıkması
• Mondros Mütarekesi uyarınca Osmanlı ordusunun terhis edilmesi
• Damat Ferit Paşa hükûmetinin işgallere seyirci kalması ve itidal tavsiye etmekten öte bir şey yapmaması
• İzmir'in Yunanlarca işgali ve ardından yaşanan şiddet
• İtilaf Devletleri'nin mütareke hükümlerini tek taraflı uygulayarak Anadolu'yu yer yer işgal etmesi
• Osmanlı hükûmetinin halkın can ve mal güvenliğini koruyamaması

Mustafa Kemal Paşa da Kuva-yi Milliye'nin doğuşunu şöyle açıklar: Hükûmet merkezi düşmanların siyasal ve askerî bir çemberi içindeydi ve yurdu savunacak kuvvetlere bu çemberin içinden emir veriliyordu. Ordu adını korusa da görevini yapamaz durumdaydı. Bu yüzden yurdu savunma görevi doğrudan doğruya milletin kendisine kalıyordu: "Buna Kuva-yi Milliye diyoruz."

Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

İlk kıvılcım: Dörtyol

İlk silahlı direniş, 19 Aralık 1918'de Güney Cephesi'nde, Dörtyol'da Fransızlara karşı başladı. Kaynaklar bunun en önemli nedenini Fransızların bölgedeki işgale Ermeni birliklerini ortak etmesi olarak gösterir. İkinci ve örgütlü ilk Kuva-yi Milliye hareketi ise İzmir'in işgalinden sonra Ege'de başladı: Milliyetçi ve yurtsever subaylar halkı örgütleyerek hareketi resmen başlattı.

Üç cephe

• Güney Cephesi: Fransızlar ve Ermeni Lejyonu'na karşı; Adana, Gaziantep, Mersin ve Şanlıurfa. Kaynaklara göre Adana, Maraş, Antep ve Urfa'da Kurtuluş Savaşı'nı düzenli ve disiplinli Kuva-yi Milliye birlikleri yürüttü. Ulukışla'daki Kuva-yi Milliye de ilk kurulanlardandı; Fransızların Toroslar'ın ötesinde ulaştıkları bu en iç noktadan kısa sürede çekilmesini sağladı. Çalışmalarını belgeleyen bir karar defteri günümüze ulaşmıştır.
• Doğu Cephesi: Ermeni kuvvetlerine karşı; Ardahan'dan Artvin, Kars ve Sarıkamış'a kadar.
• Batı Cephesi: Yunan kuvvetlerine karşı; İzmir ve Trakya'dan Muğla'ya, oradan Eskişehir'e kadar.

Nasıl savaştılar?

Yerel sivil örgütlenmeler ve çeteler olarak ortaya çıkan Kuva-yi Milliye, düzenli ordulardan oluşan işgal güçlerine karşı bugünkü deyimle bir gerilla savaşı yürüttü. Batı Anadolu'daki birlikler, düzenli ordu kurulana kadar Yunan birliklerine karşı vur-kaç taktiği uyguladı. Sayıları 1919 sonuna kadar Batı Anadolu'da 6.500 ile 7.500 arasında değişti; 1920 ortasında yaklaşık 15.000 kişiye ulaştığı tahmin edilir.
Düzenli orduya geçiş ve ayaklanmalar

Milis birlikleri cephenin ilk aylarında büyük işler başardı, ama disiplin, ikmal ve komuta birliği açısından sınırlıydı. Büyük bir düzenli orduya karşı ancak düzenli bir orduyla karşı konulabileceği açıktı. Düzenli orduya geçiş sırasında bazı Kuva-yi Milliye önderleri buna karşı çıktı: Demirci Mehmet Efe ayaklanması Birinci İnönü'den önce, Çerkez Ethem ayaklanması ise Birinci İnönü'den sonra bastırıldı.
Kimler vardı?

Ege'de Yarbay Kâzım Bey (Urla) gibi subaylar ve yerel efeler; güneyde Maraş, Antep ve Urfa'nın yerel önderleri; Çerkez Ethem, Demirci Mehmet Efe ve kardeşleriyle Kuva-yi Seyyare; ve hepsini düzenli orduya bağlamaya çalışan Ankara hükûmeti.

Bugünkü anlamı

Kuva-yi Milliye, Millî Mücadele'nin ilk aylarında yurdun savunmasını halkın kendi eline aldığı bir dönemin adıdır. "Kuva-yi Milliye ruhu" ifadesi bugün de dayanışma ve özveri anlamında kullanılır. Düzenli orduya geçiş ise bu ruhun bir devlet örgütlenmesiyle birleştirilmesinin hikâyesidir.