#1Sivas'taki 108 günün ardından Mustafa Kemal ve Heyet-i Temsiliye 27 Aralık 1919'da Ankara'ya ulaştı.
1919 sonundaki Meclis-i Mebusan seçimlerinde Mustafa Kemal Erzurum mebusu seçilmişti. Buna rağmen İstanbul'a gitmedi, Ankara'da kalmayı tercih etti. Hedefi milliyetçi mebusları bir grup altında toplamak ve meclis başkanlığına gelmekti.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Sivas'tan Ankara'ya kafile
Heyet-i Temsiliye 18 Aralık 1919'da Sivas'tan ayrıldı. Heyet-i Temsiliye maddesine göre 27 Aralık'ta Ankara'ya varan kafile 19 kişiydi ve bunlardan beşi heyet üyesiydi: Mustafa Kemal Paşa, Hüseyin Rauf Bey, Mazhar Müfit Bey, Hakkı Behiç Bey ve Şeyh Fevzi Efendi. Kafile kendilerine ayrılan Ziraat Mektebi'ne yerleşti ve Heyet-i Temsiliye'nin geçici merkezinin Ankara olduğunu duyuran bir bildiri yayımlandı. Keçiören tepesinin yamacındaki Ziraat Mektebi bir süre heyetin karargâhı oldu. Meclisin açılmasından kısa süre önce heyet Ankara Garı'ndaki "Direksiyon binası" adlı yapıya taşındı.
Ankara'da yayın: Hâkimiyet-i Milliye
Sivas'ta haftada iki gün çıkan İrâde-i Milliye, 10 Ocak 1920'de Hâkimiyet-i Milliye yayına başlayınca hareketin yayın organı olma niteliğini yitirdi, ama 1922 sonuna kadar çıkmaya devam etti. Hâkimiyet-i Milliye Ankara'da kurulun yayın organı oldu.
Türkiye Büyük Millet Meclisi maddesine göre Mustafa Kemal, Sivas Kongresi'nin hemen ardından 13 Eylül 1919 tarihli bir genelgeyle seçim hazırlıklarına başlanmasını istemiş, 7 Ekim'de seçimlere başlanacağı ilan edilmişti. Padişah ve hükûmet meclisin İstanbul'da toplanmasında ısrar etti; Erzurum, Trabzon, Balıkesir ve Manisa Müdafaa-i Hukuk merkezleri de aynı görüşü bildirdi. Heyet-i Temsiliye 16-29 Kasım 1919'da Sivas'ta komutanlarla yaptığı toplantıda meclisin İstanbul'da toplanmasını kabul etti; ama mebusların İstanbul'a gitmeden önce belirli merkezlerde toplanıp bilgilendirilmesi ve mecliste güçlü bir grup kurulması kararlaştırıldı.
Ocak-Mart 1920: Ankara'da bekleyiş
Mustafa Kemal Erzurum'dan mebus seçilmişti, ama Ankara'da kalmaya kararlıydı. Ocak 1920'de Yunanların Batı Anadolu'yu ilhak edeceği söylentileri yayıldı. 9 Ocak'ta Albay Fahrettin (Altay) ile görüşen Mustafa Kemal, Batı Anadolu'daki bütün birliklerin başına geçmeyi planladığını söyledi. Albay İsmet ile de Ankara'da görüştü; Yunanistan ile savaşın kaçınılmaz olduğunu, düşmanın çetelerle değil düzenli orduyla durdurulabileceğini belirtti.
İstanbul'da Mebusan Meclisi 12 Ocak-18 Mart 1920 arasında 65 gün süren 24 birleşim yaptı. İtilaf Devletleri, Cemal Paşa'nın (Mersinli) harbiye nazırı, Cevat Paşa'nın (Çobanlı) genelkurmay başkanı olmasına karşı çıktı ve iki paşa istifa etmek zorunda kaldı. Meclis başkanlığına Reşat Hikmet seçildi, kısa süre sonra ölünce yerine Celalettin Arif geçti. Sadrazam Ali Rıza Paşa'nın 14 Şubat'ta valilere gönderdiği genelgede Kuvâ-yi Milliye ve Heyet-i Temsiliye aleyhinde bulunduğu öğrenilince Mustafa Kemal sert tepki gösterdi; kabine 3 Mart'ta istifa etti. Ertesi gün Mustafa Kemal, Mebusan Meclisi başkanına ve padişaha gönderdiği telgraflarda "millî vicdana güven vermeyecek bir kabine başkanına hiçbir surette tahammül edemeyeceğimizi" bildirdi.
Bu dönemin en önemli sonucu Misak-ı Millî oldu. 28 Ocak'taki gizli birleşimde kabul edilen ve 17 Şubat'ta kamuoyuna duyurulan beyannamenin yabancı parlamentolara gönderilmesi de kararlaştırıldı. Mustafa Kemal Atatürk maddesi bu bildiride "Türkiye" sözcüğünün ilk kez geçtiğini yazıyor.
Türkiye Büyük Millet Meclisi maddesine göre İtilaf Devletleri 15 Mart'ta 150 asker ve sivil vatandaşı tutukladı. Ertesi gün İngiltere, Fransa ve İtalya yüksek komiserlerinin imzaladığı bir nota ile İstanbul'un askerî işgal altına alınacağı bildirildi; işgal 16 Mart saat 16.00'da fiilen başladı. Mustafa Kemal karşılık olarak önce Anadolu'daki İngiliz subaylarının gözaltına alınmasını emretti, sonra yeni bir seçim çağrısı yaparak İstanbul'daki mebusları Ankara'ya davet etti. Bu sırada direniş hareketini anlatmak için Anadolu Ajansı'nı da kurmuştu.
1919 sonundaki Meclis-i Mebusan seçimlerinde Mustafa Kemal Erzurum mebusu seçilmişti. Buna rağmen İstanbul'a gitmedi, Ankara'da kalmayı tercih etti. Hedefi milliyetçi mebusları bir grup altında toplamak ve meclis başkanlığına gelmekti.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Tarih notu
12 Ocak 1920'de Meclis-i Mebusan İstanbul'da 72 mebusla açıldı. 28 Ocak'ta Misak-ı Millî kararları kabul edildi ve 17 Şubat'ta kamuoyuna duyuruldu. İngilizler 15-16 Mart gecesi İstanbul'da yönetime el koyunca meclis 18 Mart'ta son toplantısını yaptı. Ankara bundan sonra direnişin merkezi oldu.29 Aralık 1919'da İstanbul hükûmeti, Mustafa Kemal'in ordudan uzaklaştırılması kararını geri aldı, nişanlarını iade etti ve kendi isteğiyle istifa etmiş sayıldığını açıkladı.
Sivas'tan Ankara'ya kafile
Heyet-i Temsiliye 18 Aralık 1919'da Sivas'tan ayrıldı. Heyet-i Temsiliye maddesine göre 27 Aralık'ta Ankara'ya varan kafile 19 kişiydi ve bunlardan beşi heyet üyesiydi: Mustafa Kemal Paşa, Hüseyin Rauf Bey, Mazhar Müfit Bey, Hakkı Behiç Bey ve Şeyh Fevzi Efendi. Kafile kendilerine ayrılan Ziraat Mektebi'ne yerleşti ve Heyet-i Temsiliye'nin geçici merkezinin Ankara olduğunu duyuran bir bildiri yayımlandı. Keçiören tepesinin yamacındaki Ziraat Mektebi bir süre heyetin karargâhı oldu. Meclisin açılmasından kısa süre önce heyet Ankara Garı'ndaki "Direksiyon binası" adlı yapıya taşındı.
Ankara'da yayın: Hâkimiyet-i Milliye
Sivas'ta haftada iki gün çıkan İrâde-i Milliye, 10 Ocak 1920'de Hâkimiyet-i Milliye yayına başlayınca hareketin yayın organı olma niteliğini yitirdi, ama 1922 sonuna kadar çıkmaya devam etti. Hâkimiyet-i Milliye Ankara'da kurulun yayın organı oldu.
Ek bilgi
Meclis neden İstanbul'da toplandı?Heyet-i Temsiliye Ankara'da, yeniden açılacak Mebusan Meclisi'ne üye olarak İstanbul'a gidecek mebuslarla görüştü, Misak-ı Millî'yi hazırladı ve Meclis-i Mebusan'da kabul edilmesini sağladı. Ancak Mustafa Kemal'in istediği Müdafaa-i Hukuk Grubu yerine mecliste Felah-ı Vatan Grubu kuruldu; Mustafa Kemal Atatürk maddesi bu adın padişahın bir konuşmasından alındığını yazıyor.
Türkiye Büyük Millet Meclisi maddesine göre Mustafa Kemal, Sivas Kongresi'nin hemen ardından 13 Eylül 1919 tarihli bir genelgeyle seçim hazırlıklarına başlanmasını istemiş, 7 Ekim'de seçimlere başlanacağı ilan edilmişti. Padişah ve hükûmet meclisin İstanbul'da toplanmasında ısrar etti; Erzurum, Trabzon, Balıkesir ve Manisa Müdafaa-i Hukuk merkezleri de aynı görüşü bildirdi. Heyet-i Temsiliye 16-29 Kasım 1919'da Sivas'ta komutanlarla yaptığı toplantıda meclisin İstanbul'da toplanmasını kabul etti; ama mebusların İstanbul'a gitmeden önce belirli merkezlerde toplanıp bilgilendirilmesi ve mecliste güçlü bir grup kurulması kararlaştırıldı.
Ocak-Mart 1920: Ankara'da bekleyiş
Mustafa Kemal Erzurum'dan mebus seçilmişti, ama Ankara'da kalmaya kararlıydı. Ocak 1920'de Yunanların Batı Anadolu'yu ilhak edeceği söylentileri yayıldı. 9 Ocak'ta Albay Fahrettin (Altay) ile görüşen Mustafa Kemal, Batı Anadolu'daki bütün birliklerin başına geçmeyi planladığını söyledi. Albay İsmet ile de Ankara'da görüştü; Yunanistan ile savaşın kaçınılmaz olduğunu, düşmanın çetelerle değil düzenli orduyla durdurulabileceğini belirtti.
İstanbul'da Mebusan Meclisi 12 Ocak-18 Mart 1920 arasında 65 gün süren 24 birleşim yaptı. İtilaf Devletleri, Cemal Paşa'nın (Mersinli) harbiye nazırı, Cevat Paşa'nın (Çobanlı) genelkurmay başkanı olmasına karşı çıktı ve iki paşa istifa etmek zorunda kaldı. Meclis başkanlığına Reşat Hikmet seçildi, kısa süre sonra ölünce yerine Celalettin Arif geçti. Sadrazam Ali Rıza Paşa'nın 14 Şubat'ta valilere gönderdiği genelgede Kuvâ-yi Milliye ve Heyet-i Temsiliye aleyhinde bulunduğu öğrenilince Mustafa Kemal sert tepki gösterdi; kabine 3 Mart'ta istifa etti. Ertesi gün Mustafa Kemal, Mebusan Meclisi başkanına ve padişaha gönderdiği telgraflarda "millî vicdana güven vermeyecek bir kabine başkanına hiçbir surette tahammül edemeyeceğimizi" bildirdi.
Bu dönemin en önemli sonucu Misak-ı Millî oldu. 28 Ocak'taki gizli birleşimde kabul edilen ve 17 Şubat'ta kamuoyuna duyurulan beyannamenin yabancı parlamentolara gönderilmesi de kararlaştırıldı. Mustafa Kemal Atatürk maddesi bu bildiride "Türkiye" sözcüğünün ilk kez geçtiğini yazıyor.
Dikkat: yanlış bilinen
16 Mart ve sonrasıYeni sadrazamın adı kaynaklarda iki biçimde geçiyor: Mustafa Kemal Atatürk maddesi "Salih Paşa", Türkiye Büyük Millet Meclisi maddesi "Salih Hulusi Kezrak" diyor; aynı kişi. Kabinenin kuruluşu için ikinci madde 8 Mart tarihini veriyor.
Türkiye Büyük Millet Meclisi maddesine göre İtilaf Devletleri 15 Mart'ta 150 asker ve sivil vatandaşı tutukladı. Ertesi gün İngiltere, Fransa ve İtalya yüksek komiserlerinin imzaladığı bir nota ile İstanbul'un askerî işgal altına alınacağı bildirildi; işgal 16 Mart saat 16.00'da fiilen başladı. Mustafa Kemal karşılık olarak önce Anadolu'daki İngiliz subaylarının gözaltına alınmasını emretti, sonra yeni bir seçim çağrısı yaparak İstanbul'daki mebusları Ankara'ya davet etti. Bu sırada direniş hareketini anlatmak için Anadolu Ajansı'nı da kurmuştu.
Kaynaklar
- Vikipedi, Mustafa Kemal Atatürk maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Heyet-i Temsiliye maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Türkiye Büyük Millet Meclisi maddesi (tr.wikipedia.org)