Heyet-i Temsiliye (1919-1920): Erzurum'daki dokuz kişiden Sivas'ta genişleyen kurula, Ziraat Mektebi'nden Meclis'in açıl

23 Nisan 1920'de Türkiye Büyük Millet Meclisi açılana kadar Millî Mücadele'yi yöneten bir hükûmet, bir bakanlar kurulu ya da bir meclis yoktu. Bu dönemin yürütme organı, kongrelerin seçtiği küçük bir kuruldu: Heyet-i Temsiliye. Türkçe Vikipedi'ye göre Temsil Heyeti, Temsil Kurulu ya da Temsilciler Heyeti adlarıyla da anılan bu kurul, Mondros Mütarekesi'nden sonra başlayan direniş sırasında, ulusal bir meclis kurulana dek Millî Mücadele'nin yürütme organı olarak görev yaptı.

Erzurum: Dokuz kişilik ilk kurul

Türkçe Vikipedi'ye göre 23 Temmuz - 7 Ağustos 1919 arasında toplanan Erzurum Kongresi, dağılmadan önce tüzüğü gereği dokuz kişilik bir temsilci kurul seçti. Bu kurul, Vilâyât-ı Şarkiye Müdâfaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti'nin temsilcisiydi. Dernekler Kanunu uyarınca Erzurum valiliğine sunulan 24 Ağustos 1919 tarihli bildiride üyeler şöyle sıralanmıştı:

• Mustafa Kemal Paşa (9. Ordu Müfettişi iken 8 Temmuz 1919'da askerlikten ayrılmış)
• Hüseyin Rauf Bey (eski Bahriye Nazırı, askerlikten ayrılmış)
• Hoca Raif Efendi (Erzurum eski mebusu)
• İzzet Efendi (eski kaymakam ve mebus)
• Servet Bey (Trabzon eski mebusu)
• Sadullah Efendi (Bitlis eski mebusu)
• Hacı Fevzi Efendi (Erzincan'da bir tarikat şeyhi)
• Bekir Sami Bey (Beyrut eski valisi)
• Hacı Musa Efendi (Mutki'de bir aşiret reisi)

Kongre başkanı Mustafa Kemal, kurulun da başkanıydı. Kaynağa göre dokuz üye hiçbir zaman bir araya gelip birlikte çalışmadı; Rauf Bey ile Bekir Sami Bey, Meclis-i Mebusan'a katılana kadar Mustafa Kemal'in yanında kaldı. Heyet, Sivas Kongresi'ne katılmak üzere 29 Ağustos 1919'da Erzurum'dan ayrıldı ve 2 Eylül'de Sivas'a ulaştı.

Sivas: Bütün yurdu temsil eden kurul

Türkçe Vikipedi'ye göre heyet Sivas'a geldiğinde Refet Bey diğer üyelerce onuncu üye olarak kabul edildi. 4-11 Eylül 1919 tarihleri arasında toplanan Sivas Kongresi'nde Heyet-i Temsiliye, Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti'nin temsil kurulu hâline geldi. 11 Eylül'deki oturumda seçim yapıldı; Erzurum'da seçilen üyeler aynen korundu, temsilcisi bulunmayan bölgelerden yeni üyeler eklendi. Başkanlık yine Mustafa Kemal'e verildi.

İngilizce Wikipedia da Sivas Kongresi'nin aldığı kararlar arasında, kutsal davayı sürdürmek ve genel örgütü yönetmek için Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Genel Kongresi'nce bir Heyet-i Temsiliye seçildiğini aktarır. Aynı kaynak, Sivas'taki delege sayısının Erzurum'dakinden az olduğunu, ama delegelerin daha geniş bir coğrafyadan geldiğini belirtir.

Sivas'ta kurula katılan isimler Türkçe Vikipedi'de şöyle verilir: Refet Bey (III. Kolordu komutanlığından ayrılmış), Kara Vasıf Bey (kurmay albaylıktan ayrılmış), Mazhar Müfit Bey (eski mutasarrıf), Ömer Mümtaz Bey (Ankara eski mebusu), Hüsrev Sami Bey (askerlikten ayrılmış), Hakkı Behiç Bey (eski mutasarrıf), Niğde delegesi Ratipzade Mustafa Bey ve eski Amerika büyükelçisi Ahmed Rüstem Bey.

Sivas'ta 108 gün

Türkçe Vikipedi'ye göre heyet kongreden sonra 108 gün Sivas'ta kaldı. Bu sürede Ankara'da toplanacak bir meclis için bütün yurtta seçim yapılmasıyla ilgilendi. 20-22 Ekim 1919'da Ali Rıza Paşa hükûmetinin temsilcisiyle Amasya'da görüştü ve bazı isteklerini İstanbul hükûmetine kabul ettirdi. 18 Aralık 1919'da Ankara'ya gitmek üzere Sivas'tan ayrıldı.

Heyetin ilk yayın organı da Sivas'ta doğdu. Kaynağa göre basın konusunun konuşulduğu 11 Eylül 1919 günü alınan kararla İrade-i Milliye gazetesinin çıkarılmasına karar verildi; haftada iki gün çıkan gazetenin ilk sayısı 14 Eylül 1919'da yayımlandı. Gazete, 10 Ocak 1920'de Hâkimiyet-i Milliye yayına başlayınca Millî Mücadele'nin yayın organı olma niteliğini yitirdi, ama 1922 sonuna kadar yayımlandı.

Ankara: Ziraat Mektebi'nden İstasyon binasına

Türkçe Vikipedi'ye göre 27 Aralık 1919'da Ankara'ya varan kafile 19 kişiydi; bunların beşi heyet üyesiydi: Mustafa Kemal Paşa, Hüseyin Rauf Bey, Mazhar Müfit Bey, Hakkı Behiç Bey ve Şeyh Fevzi Efendi. Kafile, kendilerine ayrılan Ziraat Mektebi'ne yerleşti ve heyetin geçici merkezinin Ankara olduğunu duyuran bir bildiri yayımlandı. Keçiören yamacındaki Ziraat Mektebi bir süre heyetin karargâhı oldu.

Heyet burada yeniden açılacak Osmanlı Meclis-i Mebusanı'na üye olarak İstanbul'a gidecek mebuslarla görüştü; kaynağa göre Misak-ı Millî'yi hazırladı ve Mebusan Meclisi'nde kabul edilmesini sağladı. Ankara'da heyetin sesi, 10 Ocak 1920'de ilk sayısı çıkan ve haftada iki gün dört sayfa yayımlanan Hâkimiyet-i Milliye gazetesiydi. TBMM'nin açılmasından kısa süre önce heyet, Ankara Garı'ndaki "Direksiyon binası" adlı yapıya taşındı.

Görevin sonu

TBMM'nin açılmasıyla Heyet-i Temsiliye'nin görevi sona erdi. Türkçe Vikipedi'ye göre heyetin üyeleri Meclis'te farklı seçim bölgelerinden yer aldı: Hüseyin Rauf Bey ve Kara Vasıf Bey Sivas, Bekir Sami Bey Amasya, Refet Bey İzmir, Mazhar Müfit Bey Hakkâri, Ömer Mümtaz Bey Ankara, Hüsrev Sami Bey Eskişehir, Hakkı Behiç Bey Denizli ve Ratipzade Mustafa Bey Niğde. Kaynak, Mustafa Kemal'in istediği Müdafaa-i Hukuk Grubu yerine Meclis'te önce Felah-ı Vatan Grubu'nun kurulduğunu da not eder.
Heyet-i Temsiliye'nin dokuz ay süren hikâyesi, bir cemiyet kurulunun nasıl bir hükûmete dönüştüğünü gösterir. Erzurum'da doğu illerini temsil eden kurul, Sivas'ta bütün yurdu temsil etmeye başladı, Amasya'da İstanbul hükûmetinin muhatabı oldu ve Ankara'da yeni Meclis'i hazırlayarak görevini ona devretti.