Birinci İnönü: Eskişehir yolunda altı günlük sınav (6-11 Ocak 1921)

Birinci İnönü Muharebesi, düzenli ordunun Batı Cephesi'ndeki ilk sınavıdır. 6 Ocak 1921'de iki koldan taarruza geçen Yunan kuvvetleri ile İnönü mevzilerinde savunmadaki Ankara kuvvetleri arasında geçti. Asıl çarpışma iki gün sürdü, ama öncesindeki dört günlük geciktirme muharebeleri de en az o kadar öğreticidir.

Arka plan

15 Mayıs 1919'da İzmir'i işgal eden Yunan ordusu önce Ayvalık-Soma-Akhisar-Aydın hattına (Milne Hattı) ulaştı. 22 Haziran 1920'de yeniden ilerleyerek 30 Haziran'da Balıkesir'i, 8 Temmuz'da Bursa'yı aldı; güney grubu 29 Ağustos 1920'de Uşak bölgesine girdi.

Yıl sonunda Yunanistan'da seçimlerden sonra kurulan yeni hükûmet, İtilaf Devletleri'nin güvenini kazanmak için Anadolu'da bir askerî başarıya ihtiyaç duyuyordu. Kral Konstantin de Meclis açılışında savaşa devam edileceğini açıkça söylemişti. Türk tarafında ise Batı Cephesi'nin asıl birlikleri yaklaşık 4.650 kişilik Çerkez Ethem kuvvetleriyle uğraşıyordu; cephede çoğunlukla örtme kuvvetleri kalmıştı.
İnönü mevzii yaklaşık 30 km'lik bir savunma hattıydı. 5 Temmuz 1920'de 20. Kolordu Komutanlığı tarafından planlanmış, sonraki aylarda tahkim edilmişti. Kazancı Deresi mevzii ikiye ayırıyordu: kuzey kesim Bursa-Yenişehir-Bilecik-Söğüt yaklaşımını, güney kesim Bursa-İnegöl-Pazaryeri-Karaköy yaklaşımını karşılıyordu. Siperlerin büyük kısmı boy siperi hâline getirilmişti.

Yunan planı

Yunan planı sınırlı hedefliydi. Siyasi amaç Batılı devletler karşısında saygınlığı korumak, askerî amaç Bilecik-Bozüyük-Eskişehir bölgesinde toplanan Türk kuvvetlerini dağıtmak ve bölgedeki demiryolu hattı ile köprüleri tahrip etmekti. Ana taarruzu Bursa'daki 3. Kolordu (İzmir, Manisa ve Adalar tümenleri) yapacak; Uşak'taki 1. Kolordu ise Türk Güney Cephesi'nin kuzeye kuvvet kaydırmasını önleyecekti.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

Gün gün akış

6 Ocak. 3. Kolordu sabah 07.00'de iki ana kolla Eskişehir genel yönünde yürüdü. İzmir Tümeni Yenişehir yönünde ilerledi; 09.30'da Menteşe'ye, 12.30 dolaylarında Yenişehir'e girdi. Adalar Tümeni öğleye doğru İnegöl'ü aldı, akşam Hasanpaşa köprüsüne ulaştı. Türk 24. Tümeni'nin görevi ileri harekâtı yavaşlatmak ve asıl hatta zaman kazandırmaktı.

7 Ocak. Köprühisar köprüsünü geçen Yunan kuvvetinin İncirli'ye taarruzu 09.00 dolaylarında geri atıldı; alay topçusu köprüyü havaya uçurdu. İnegöl kesiminde ise Nazifpaşa mevziindeki 126. Alay, kuşatılma kaygısıyla Pazaryeri yönüne çekildi. Kaynaklar alay komutanının muharebeyi uzaktaki Gümüşdere'den yönettiğini ve sağlıklı bilgi alamadığını belirtir.

8 Ocak. Komuta boşluğu yüzünden düzensiz başlayan çekilme, Pazaryeri önünde bir tümenlik kuvvet karşısında bozguna dönüştü. Ancak bu sırada Ankara'dan gönderilen 4. Tümen'in ilk birlikleri İnönü'ye ulaşmış, 11. Tümen de yaklaşmıştı. Batı Cephesi Komutanlığı 15.00'te 24. Tümen'e Bozüyük doğusuna çekilme emri verdi.

9 Ocak. Çatışmalar mevziin güney yarısında yoğunlaştı; İntikam Tepesi bir ara el değiştirdi. 16.30'da 4. Tümen komutanı birliklerinde cephane kalmadığını bildirdi. Birliklerde postal ya da çarık bile sağlanamamış erler vardı; tüfekler farklı çaplarda olduğu için erler cephane yığınından kendi silahına uyanı aramak zorundaydı.

10 Ocak. Asıl muharebe günü. Türk tarafında İnönü'de 24., 4. ve 11. tümenlerden yaklaşık 6.000 asker, 300 süvari, 50 makineli tüfek ve 28 top vardı. Kaynaklara göre karşılarındaki Yunan kuvveti 18.000-20.000 asker, 150 ağır makineli tüfek ve 50 toptu. Yunan taarruzu 06.30'da yoğun sis altında başladı ve sis Türk topçusunun desteğini zayıflattı. Batı Cephesi Komutanı İsmet Bey asıl tehlikenin kuzeyde olduğunu görüp 11.45'te ihtiyatları oraya yolladı. 13.10'da genel çekilme emri verildi ama cephede çarpışma sürdüğü için ancak 16.00'da uygulanabildi. Bu emir 24. Tümen'e ancak 17.35'te ulaştı.

11 Ocak. Sabah hava açıktı, fakat beklenen Yunan taarruzu gelmedi. 174. Alay komutanı köylülerden Yunan birliklerinin çekildiğini öğrenip 04.30'da raporladı; rapor 08.35'te tümene ulaştı. Öğleden sonra Batı Cephesi Komutanlığı Yunan ordusunun geri çekildiğinden emin oldu.
Kimler vardı?

Türk tarafında Batı Cephesi Komutanı Albay İsmet (İnönü) Bey, 24. Tümen'deki alay ve tabur komutanları (143. Alay'da Binbaşı Refet Bey, Pazaryeri Müfrezesi'nde Yarbay Şevki Bey, Gökbayrak Taburu'nda Cemal Bey) ve 4. Tümen'de Yarbay Nazım Bey öne çıkan isimlerdir. Yunan tarafında Küçük Asya Ordusu General Anastasios Papulas'ın komutasındaydı.

Kayıplar

Kaynaklarda verilen rakamlar şöyle:

• Türk tarafı: 95 ölü, 183 yaralı, Yunan kaynaklarına göre 211 esir; toplam 489
• Yunan tarafı (Yunan ordusu tarih bölümüne göre): 51 ölü, 130 yaralı; toplam 181
• Trikupis'in verdiği Yunan kaybı: 105'i subay olmak üzere 2.000 (yaralıların dahil olup olmadığı belirtilmemiş)

Sonuçlar

• TBMM'nin kurduğu düzenli ordunun Batı Cephesi'ndeki ilk başarısı oldu; Ankara'da geniş kutlamalar yapıldı.
• Hükûmetin otoritesi arttı; vergi toplama ve askere alma işleri düzene girdi.
• İsmet Bey albaylıktan tuğgeneralliğe (mirliva) yükseldi.
• 20 Ocak 1921'de Teşkilât-ı Esasiye Kanunu kabul edildi.
• İtilaf Devletleri Londra Konferansı'nı topladı ve TBMM'yi de davet etti.
• Sovyet Rusya ile Moskova Antlaşması'na ve Afganistan ile dostluk antlaşmasına giden süreç hızlandı; 12 Mart 1921'de İstiklâl Marşı kabul edildi.

Bugünkü anlamı

Birinci İnönü, düzensiz milis kuvvetlerinden düzenli orduya geçişin ilk sınavıdır. Muharebe, eksik teçhizatla ve tek tip olmayan silahlarla savaşan bir ordunun, zamanında yapılan kuvvet kaydırmasıyla mevzisini koruyabildiğini gösterdi. Aynı zamanda komuta ve haberleşme aksaklıklarının (geç ulaşan emirler, uzaktan yönetilen alaylar) ne kadar pahalıya mal olabileceğini de ortaya koydu.