#1İkinci İnönü Muharebesi, Birinci İnönü'den iki buçuk ay sonra aynı vadide, ama çok daha büyük bir ölçekte yaşandı. Bu kez Yunan ordusu yalnız Eskişehir'e değil, aynı anda Afyonkarahisar'a da yürüdü. Muharebe 23 Mart-1 Nisan 1921 arasında, on gün sürdü.
Arka plan
Birinci İnönü'den beklediği sonucu alamayan Yunan komutanlığı, Türk kuvvetleri güçlenmeden onları imha etmek istiyordu. Kaynaklar harekâtın amaçlarını şöyle sıralar: Türk ordusunu toparlanmadan dağıtmak, Eskişehir ve Afyon gibi stratejik merkezleri ele geçirmek ve Sevr Antlaşması hükümlerini Ankara'ya zorla kabul ettirmek.
Zamanlama da dikkat çekiciydi. Şubat-Mart 1921'de Londra'da İtilaf Devletleri'nin topladığı konferans sürüyordu ve Ankara heyeti, konferanstan dönmek için yoldaydı. Kaynakların ifadesiyle Yunan ordusu, Türk temsilcileri daha yoldayken "tüm barış kapılarını kapayıp" iki koldan saldırıya geçti.
Batı Cephesi Komutanı artık Mirliva (tuğgeneral) İsmet Paşa'ydı; karargâhı Eskişehir'deydi. Birlikler İnönü mevzilerinde güneyden kuzeye şöyle dizildi: 11, 24 ve 61. Piyade Tümenleri birinci hatta; 3. Piyade Tümeni ve 1. Süvari Tugayı, örtme görevini bitirdikten sonra ihtiyatta. Birinci İnönü'deki tablodan farklı olarak cephede artık düzenli tümenler vardı ve Çerkez Ethem sorunu kapanmıştı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Olayın akışı
Güneyde hızlı ilerleme. Muharebenin ilk dört günü Yunan tarafı için çok başarılı geçti. Uşak'tan çıkan kol 24 Mart'ta Dumlupınar'ı, 27 Mart'ta Afyonkarahisar'ı aldı ve Çay-Bolvadin hattına kadar ilerledi.
Kuzeyde İnönü. Eskişehir koluysa Birinci İnönü'deki yolu izliyordu. İnönü mevkiindeki çatışmalar 27 Mart sabahı başladı. İlk günlerde Yunan taarruzları etkili oldu. Durumun sıkıştığı bu anda TBMM'de alınan kararla Millî Savunma Bakanı Fevzi Paşa, Meclis Muhafız Taburu ile birlikte cepheye gitti.
31 Mart, karşı taarruz. Kaynaklar İsmet Paşa'yı "mevzilerin savunulmasında hiç zaaf göstermeyen ve emirlerinde son derece kesin davranan" bir komutan olarak anlatır. Onun emriyle yapılan karşı taarruzda, özellikle Albay Kemalettin Sami Bey'in birlikleri öne çıktı. Yunan 28. Alayı ağır kayıp verip dağıldı ve Karaköy istasyonuna kadar düzensiz biçimde geri çekildi.
Güneyde dönüş. Afyon'u alan Yunan kuvvetlerinin 30 Mart'taki ikinci saldırısı da püskürtülünce şehirden çekilmek zorunda kaldılar. Geri çekilen Yunan birliklerine Türk süvarileri Yenişehir ovasında ağır bir darbe indirdi. Kaynaklar, Türk süvarisinin ısrarlı takibinin Yunan ordusuna ağır kayıplar verdirdiğini belirtir.
İsmet Paşa sonucu 1 Nisan 1921'de TBMM Başkanı Mustafa Kemal Paşa'ya telgrafla bildirdi. Telgrafın en çok bilinen cümlesi şudur: "Düşman, binlerce ölüsüyle doldurduğu savaş meydanını silahlarımıza bırakmıştır." Mustafa Kemal Paşa'nın cevabındaki "milletin makûs talihini de yendiniz" ifadesini ayrı bir başlıkta, Sözler bölümünde ele aldık.
İkinci İnönü, Ankara hükûmetinin askerî olduğu kadar diplomatik bir sınavıdır da. Londra'dan dönen heyet yoldayken başlayan bir taarruzun püskürtülmesi, Ankara'nın masada da cephede de ayakta kalabileceğini gösterdi. İnönü Şehitliği bugün bu iki muharebenin ortak hafıza yeridir.
Arka plan
Birinci İnönü'den beklediği sonucu alamayan Yunan komutanlığı, Türk kuvvetleri güçlenmeden onları imha etmek istiyordu. Kaynaklar harekâtın amaçlarını şöyle sıralar: Türk ordusunu toparlanmadan dağıtmak, Eskişehir ve Afyon gibi stratejik merkezleri ele geçirmek ve Sevr Antlaşması hükümlerini Ankara'ya zorla kabul ettirmek.
Zamanlama da dikkat çekiciydi. Şubat-Mart 1921'de Londra'da İtilaf Devletleri'nin topladığı konferans sürüyordu ve Ankara heyeti, konferanstan dönmek için yoldaydı. Kaynakların ifadesiyle Yunan ordusu, Türk temsilcileri daha yoldayken "tüm barış kapılarını kapayıp" iki koldan saldırıya geçti.
Tarih notu
Türk tertibiKronoloji:
- 23 Mart 1921: Bursa'daki Yunan 3. Kolordusu Eskişehir'e, Uşak'taki 1. Kolordu Afyonkarahisar'a doğru harekete geçer.
- 24 Mart: Dumlupınar düşer.
- 27 Mart: Afyonkarahisar düşer; aynı sabah İnönü mevzilerinde çarpışmalar başlar.
- 30 Mart: Güneyde Türk kuvvetleri Yunan saldırısını ikinci kez püskürtür.
- 31 Mart: Kemalettin Sami Bey'in birliklerinin karşı taarruzu; Yunan 28. Alayı dağılır.
- 1 Nisan: İsmet Paşa sonucu Ankara'ya telgrafla bildirir.
- 23 Mart 1921: Bursa'daki Yunan 3. Kolordusu Eskişehir'e, Uşak'taki 1. Kolordu Afyonkarahisar'a doğru harekete geçer.
- 24 Mart: Dumlupınar düşer.
- 27 Mart: Afyonkarahisar düşer; aynı sabah İnönü mevzilerinde çarpışmalar başlar.
- 30 Mart: Güneyde Türk kuvvetleri Yunan saldırısını ikinci kez püskürtür.
- 31 Mart: Kemalettin Sami Bey'in birliklerinin karşı taarruzu; Yunan 28. Alayı dağılır.
- 1 Nisan: İsmet Paşa sonucu Ankara'ya telgrafla bildirir.
Batı Cephesi Komutanı artık Mirliva (tuğgeneral) İsmet Paşa'ydı; karargâhı Eskişehir'deydi. Birlikler İnönü mevzilerinde güneyden kuzeye şöyle dizildi: 11, 24 ve 61. Piyade Tümenleri birinci hatta; 3. Piyade Tümeni ve 1. Süvari Tugayı, örtme görevini bitirdikten sonra ihtiyatta. Birinci İnönü'deki tablodan farklı olarak cephede artık düzenli tümenler vardı ve Çerkez Ethem sorunu kapanmıştı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Olayın akışı
Güneyde hızlı ilerleme. Muharebenin ilk dört günü Yunan tarafı için çok başarılı geçti. Uşak'tan çıkan kol 24 Mart'ta Dumlupınar'ı, 27 Mart'ta Afyonkarahisar'ı aldı ve Çay-Bolvadin hattına kadar ilerledi.
Kuzeyde İnönü. Eskişehir koluysa Birinci İnönü'deki yolu izliyordu. İnönü mevkiindeki çatışmalar 27 Mart sabahı başladı. İlk günlerde Yunan taarruzları etkili oldu. Durumun sıkıştığı bu anda TBMM'de alınan kararla Millî Savunma Bakanı Fevzi Paşa, Meclis Muhafız Taburu ile birlikte cepheye gitti.
31 Mart, karşı taarruz. Kaynaklar İsmet Paşa'yı "mevzilerin savunulmasında hiç zaaf göstermeyen ve emirlerinde son derece kesin davranan" bir komutan olarak anlatır. Onun emriyle yapılan karşı taarruzda, özellikle Albay Kemalettin Sami Bey'in birlikleri öne çıktı. Yunan 28. Alayı ağır kayıp verip dağıldı ve Karaköy istasyonuna kadar düzensiz biçimde geri çekildi.
Güneyde dönüş. Afyon'u alan Yunan kuvvetlerinin 30 Mart'taki ikinci saldırısı da püskürtülünce şehirden çekilmek zorunda kaldılar. Geri çekilen Yunan birliklerine Türk süvarileri Yenişehir ovasında ağır bir darbe indirdi. Kaynaklar, Türk süvarisinin ısrarlı takibinin Yunan ordusuna ağır kayıplar verdirdiğini belirtir.
Ek bilgi
Kimler vardı?Yunan 28. Alayı'nın dağılması Yunan tarafında da derin iz bıraktı. Kaynaklara göre alayın komutanı Albay Hristo, birliğinin bu dağılışını kabullenemeyerek intihar etti. Bu ayrıntı, 31 Mart karşı taarruzunun ne kadar sert geçtiğini gösterir.
- Mirliva İsmet Paşa: Batı Cephesi Komutanı, muharebenin sevk ve idaresi
- Fevzi (Çakmak) Paşa: Millî Savunma Bakanı; Meclis Muhafız Taburu ile cepheye geldi
- Albay Kemalettin Sami (Gökçen) Bey: 31 Mart karşı taarruzunda öne çıkan komutan
- Mustafa Kemal Paşa: TBMM Başkanı; zafer telgrafının muhatabı
- Yunan tarafında Bursa'daki 3. Kolordu ve Uşak'taki 1. Kolordu
İsmet Paşa sonucu 1 Nisan 1921'de TBMM Başkanı Mustafa Kemal Paşa'ya telgrafla bildirdi. Telgrafın en çok bilinen cümlesi şudur: "Düşman, binlerce ölüsüyle doldurduğu savaş meydanını silahlarımıza bırakmıştır." Mustafa Kemal Paşa'nın cevabındaki "milletin makûs talihini de yendiniz" ifadesini ayrı bir başlıkta, Sözler bölümünde ele aldık.
Dikkat: yanlış bilinen
Sonuçlar"İkinci İnönü her cephede kesintisiz bir zaferdi" diye bir anlatım vardır. Doğrusu şu: Güneyde Dumlupınar (24 Mart) ve Afyonkarahisar (27 Mart) bir süre Yunan kuvvetlerinin eline geçti. Muharebe, kuzeyde İnönü mevzilerinin tutulması ve 31 Mart karşı taarruzuyla Türk tarafı lehine döndü; Afyon ancak 30 Mart'taki ikinci Yunan saldırısının püskürtülmesinden sonra boşaltıldı.
- Yunan ordusu Eskişehir ve Afyon hedeflerine ulaşamadan geri çekildi.
- Ankara'nın Londra'da masaya getirdiği tavır, sahadaki bu sonuçla güç kazandı; Sevr'i zorla kabul ettirme hedefi tutmadı.
- Muharebeden sonra ölen askerler için Bilecik sınırları içinde İnönü Şehitliği oluşturuldu.
- Batı Cephesi'nde düzenli ordu ikinci kez sınavdan geçti; ancak bir sonraki büyük Yunan taarruzu (Temmuz 1921, Kütahya-Eskişehir) bu kez Türk ordusunu geri çekilmek zorunda bırakacaktı.
İkinci İnönü, Ankara hükûmetinin askerî olduğu kadar diplomatik bir sınavıdır da. Londra'dan dönen heyet yoldayken başlayan bir taarruzun püskürtülmesi, Ankara'nın masada da cephede de ayakta kalabileceğini gösterdi. İnönü Şehitliği bugün bu iki muharebenin ortak hafıza yeridir.
Kaynaklar
- Vikipedi, İkinci İnönü Muharebesi maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Birinci İnönü Muharebesi maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Londra Konferansı (1921) maddesi (tr.wikipedia.org)