Tikrit Muharebesi (5-6 Kasım 1917): Bağdat'tan sonra Dicle boyunda kuzeye uzanan İngiliz hamlesi

Bağdat'ın düşüşünden sonra Dicle hattı

11 Mart 1917'de Bağdat'ın İngiliz kuvvetlerinin eline geçmesi, Irak cephesinde dengeleri kökten değiştirdi. Kût'ta bir yıl önce teslim alınan Townshend'in tümeninin hatırası henüz tazeydi; ama bu kez General Frederick Stanley Maude yönetimindeki Dicle ordusu, iyi bir ikmal sistemi ve güçlü bir nehir filosuyla kuzeye ilerliyordu. Halil Paşa'nın 6. Ordusu, Bağdat'ın kuzeyinde, Dicle ile Diyala boylarında dağınık bir savunma kurmaya çalışıyordu.

Maude'un önünde dört hedef vardı: 6. Ordu'yu kuzeye itmek, İran tarafından gelen 13. Kolordu ile 18. Kolordu'nun birleşmesini önlemek, Samarra'daki demiryolu istasyonunu almak ve Bağdat'ı sel baskınından koruyan bentleri güvenceye almak. Bu hedeflerin büyük kısmı 1917 ilkbaharında İstabulat ve Samarra çarpışmalarıyla gerçekleşti. Nisan sonunda Samarra istasyonu İngilizlerin elindeydi. Yaz sıcakları harekâtı durdurdu. Sonbaharda ise Dicle boyunda kuzeye doğru son büyük adım atıldı: Tikrit.

Tikrit'in önemi

Tikrit, Bağdat'ın yaklaşık 160 kilometre kuzeyinde, Dicle'nin batı kıyısında yer alan eski bir kasabaydı. Kasaba, Musul'a giden yol üzerinde önemli bir konaktı. Osmanlı 6. Ordusu, Samarra'nın kaybından sonra Dicle boyundaki savunmasını burada toplamaya çalıştı. Tikrit önlerindeki mevziler, Samarra'nın kuzeyinde, Daur ile Tikrit arasında uzanan bir hat üzerine kurulmuştu. Mevziler kurak, açık bir arazideydi; bu da saldıran tarafı uzaktan görünür kılıyor, savunanı ise su ve ikmal sorunuyla baş başa bırakıyordu.

Osmanlı tarafının en büyük sorunu insan gücü ve ikmaldi. 1917'de Filistin cephesinin ağırlığı artmış, Yıldırım Ordular Grubu için toplanan kuvvetlerin bir kısmı Irak'a gönderilmek yerine Suriye ve Filistin'e yönlendirilmişti. 6. Ordu, kendi bölgesindeki boşluğu az sayıda ve yorgun birliklerle doldurmak zorundaydı.

5 Kasım saldırısı

1917 sonbaharında Maude, Samarra'nın kuzeyindeki Osmanlı mevzilerine yeniden yüklendi. Ekim sonunda Daur yöresindeki ileri mevziler zorlandı. 5 Kasım'da Hint birliklerinin ağırlıkta olduğu İngiliz kolordusu, topçu desteğiyle Tikrit önündeki ana hatta saldırdı. Gün boyu süren çarpışmalarda iki taraf da kayıp verdi. Osmanlı birlikleri hatlarını gün sonuna kadar tuttu, ama kuşatılma tehlikesi belirince gece geri çekilme kararı alındı. 6 Kasım'da İngilizler Tikrit'e girdi.

Çarpışmanın sahnesi, Dicle'nin kıvrımları boyunca uzanan alçak tepeler ve kuru dere yataklarıydı. Bu tür arazide topçu ateşini yönlendirmek, uçak keşfi ve iyi gözetleme yerleri gerektiriyordu. İngiliz tarafının bu alanda üstünlüğü vardı: keşif uçakları Osmanlı mevzilerinin yerini önceden belirlemiş, topçu bu bilgilere göre hazırlanmıştı. Osmanlı birliklerinin elinde ise az sayıda top ve sınırlı cephane vardı. Kasım başında havanın serinlemesi iki taraf için de bir rahatlamaydı, ama suyun ve yiyeceğin az olduğu bir arazide birkaç günlük çarpışma bile birlikleri tüketiyordu.

Bu geri çekiliş, bir bozgun değil, ordunun elinde kalan kuvveti koruma amacı taşıyan bir karardı. 6. Ordu'nun komutanları için asıl mesele, Musul yolunu açık bırakmadan birlikleri dağılmaktan kurtarmaktı. Tikrit'in kaybı acı bir sonuçtu, ama ordunun bütünüyle yok olmasından çok daha az zararlıydı.

Maude'un ölümü ve cephenin durgunlaşması

Tikrit'ten yalnızca on iki gün sonra, 18 Kasım 1917'de General Maude Bağdat'ta koleraya yakalanarak hayatını kaybetti. Bağdat'ı alan komutanın ani ölümü, İngiliz tarafında büyük yankı uyandırdı. Yerine General William Marshall getirildi. Marshall döneminde Irak cephesindeki ilerleme bir süre yavaşladı. Londra'nın önceliği Filistin'e kaymıştı; Allenby'nin Kudüs'e yürüyüşü, Mezopotamya'daki harekâttan daha önemli görülüyordu.

Osmanlı tarafında da durum benzerdi. 6. Ordu, Tikrit'in kuzeyinde, Fetha Boğazı ile Şirkat (Şerkat) arasındaki bölgede yeni bir savunma kurdu. Cephe, 1918 Ekim'inin sonlarına kadar bu hat üzerinde kaldı. İngilizlerin Musul'a yönelik son ilerleyişi, Mondros Mütarekesi'nin hemen öncesinde, Ekim 1918'deki Şerkat çarpışmasıyla geldi.

Bu muharebeyi Atatürk konularıyla birlikte okumak

1917 sonbaharı, Mustafa Kemal'in Yıldırım Ordular Grubu meselesindeki itirazlarının zirveye çıktığı dönemdir. 7. Ordu Komutanı olarak 20 Eylül 1917'de yazdığı rapor, Bağdat'ı geri alma planının uygulanabilir olmadığını ve kuvvetlerin Suriye-Filistin'de korunması gerektiğini anlatıyordu. Tikrit'in kaybı ve 6. Ordu'nun elinde kalan kuvvetin azlığı, o raporun Irak cephesi için ne kadar isabetli bir teşhis koyduğunu gösteriyor. Bağdat'ı geri almak için kuvvet toplanırken, Irak'taki mevcut hat bile korunamıyordu.

Bu bağlantıyı abartmak istemiyoruz: Mustafa Kemal Tikrit Muharebesi'nde görev almadı ve Irak cephesine doğrudan bir katkısı olmadı. Ama 1917'deki strateji tartışmasının, Irak'taki küçük ve yorgun birliklerin kaderini nasıl belirlediğini görmek için Tikrit iyi bir örnek. Kâğıt üstünde büyük bir taarruz planlanırken, sahada bir kasaba daha boşaltılıyordu.

Kasabadan geriye kalan

Tikrit Muharebesi, Mezopotamya'daki savaşın genel anlatısında genellikle birkaç satırla geçilir. Oysa bu muharebe, cephenin artık Bağdat'ın çevresinden çıkıp Musul'a doğru uzandığını gösteren bir dönüm noktasıdır. Bundan sonra İngilizlerin Dicle boyunda yapacağı her ilerleme, Musul vilayetinin geleceğini doğrudan ilgilendirecekti.

Bize göre Tikrit'in asıl önemi burada yatıyor. Mondros'tan sonra tartışılacak olan Musul meselesi, savaşın son yılında Dicle boyunda çizilen bu hattın hemen kuzeyinde düğümlenecekti. 1918 Ekim'inde Şerkat'ta verilen son çarpışma ve mütarekeden sonra Musul'un işgali, Tikrit'te başlayan sürecin devamıydı. Lozan'da ve ardından Milletler Cemiyeti'nde Musul tartışılırken, haritalardaki her çizginin arkasında bu kurak ovada geri çekilen ve yeniden mevzi kazan birliklerin hikâyesi vardı.