İkinci Kut Muharebesi (23 Şubat 1917): Maude'un Dicle geçişi ve Kâzım Karabekir'in düzenli çekilişi

Kut'a ikinci dönüş

Kûtü'l-Amâre, Birinci Dünya Savaşı'nın Irak Cephesi'nde bir yıl önce büyük bir kuşatmaya sahne olmuştu: General Townshend komutasındaki İngiliz-Hint tümeni uzun bir kuşatmadan sonra 29 Nisan 1916'da teslim olmuştu. On ay sonra İngiliz ordusu aynı şehre yeniden geldi. İngilizce Wikipedia'nın Second Battle of Kut maddesine göre İkinci Kut Muharebesi 23 Şubat 1917'de, Osmanlı Irak'ındaki Kut'ta İngiliz ve Osmanlı kuvvetleri arasında yapıldı. Bu konu, İngilizce maddeye ve Türkçe Vikipedi'nin İkinci Kut Muharebesi ile Bağdat'ın Düşüşü (1917) maddelerine dayanır.

Bu muharebenin Türk tarihi açısından ayrı bir önemi vardır: Kut'u savunan ve sonra birliklerini düzenli biçimde geri çeken Osmanlı komutanı, 1919'da Erzurum'daki 15. Kolordu'nun başına geçecek olan Kâzım Karabekir'di.

Townshend'ın teslimiyetinden sonra

Türkçe Bağdat'ın Düşüşü maddesine göre Kut garnizonunun 29 Nisan 1916'da teslim olmasının ardından Irak'taki İngiliz ordusu büyük bir yeniden düzenlemeden geçti ve komutaya Sir Frederick Stanley Maude getirildi. Madde, İngilizlerin harekâtı yaklaşık 50.000 askerle 13 Aralık 1916'da başlattığını, ordunun çoğunluğunun Hindistan'dan gelen birlikler ile İngiliz 13. Tümeni'nden oluştuğunu, Halil (Kut) Paşa'nın komutası altında ise yaklaşık 25.000 kişilik bir kuvvet bulunduğunu yazar. İngilizce madde de ilerleyişi, Aralık 1916'da başlayan ve iki kolordu hâlinde örgütlenmiş, çoğu Britanya Hindistanı'ndan gelen 50.000 kişilik bir kuvvetin Bağdat'a yürüyüşü olarak tanımlar.

Türkçe Bağdat maddesi Osmanlı tarafındaki hataları da sıralar. Maddeye göre 35.000-40.000 civarındaki muharip kuvvetin yalnızca 10.000 kadarının Bağdat'ın kapısı sayılan Kut'ta bırakılması büyük bir hataydı; Albay Ali İhsan (Sabis) Bey emrindeki 13. Kolordu İran'a gönderilmişti. Madde, 18. Kolordu Komutanı Albay Kâzım Bey'in uyarılarının 6. Ordu Komutanı tarafından dikkate alınmadığını, Kâzım Bey'in Aralık 1916'da 13. Kolordu'nun bir an önce Bağdat'a çağrılması yönündeki ikazlarına da kulak verilmediğini yazar.

[small]Kut yakınlarında Dicle üzerinde duba köprü.[/small]

Hay kıyısında siper siper

İngilizce madde, Şattü'l-Hay'ın batı yakasındaki çatışmaları ayrıntılı anlatır. Asıl hedef, Kut'un karşısında, Dicle'nin öbür yakasındaki bir meyan kökü fabrikasıydı; savunucular burayı "Wool Press Village" diye anıyordu. Fabrika ve çevresindeki siperler Hay çıkıntısındaki son Osmanlı mevzileriydi; düşmeleri hâlinde İngiliz ve Hint kuvvetleri Dicle'yi geçip Şumran dirseğine ilerleyebilecek ve Kut'u ele geçirebilecekti.

Maddeye göre İngilizler 21 Ocak'a kadar Osmanlı siperlerinden yalnızca 300 yarda (270 metre) uzakta yeni siperler kazdı. 22 Ocak'a planlanan saldırı, şiddetli yağmurlar yüzünden üç gün ertelendi. 25 Ocak 1917 sabahı saat 9.40'ta ağır topçu ateşinin desteğiyle 9. Worcestershire ve 7. North Staffordshire taburları saldırdı ve ağır kayıplara rağmen hedefi aldı. Ancak Osmanlı karşı saldırısı el bombaları ve siper havanlarıyla İngiliz taburlarını geri attı. Yarbay Henderson, yedekteki 9. Royal Warwickshire taburunu 500 yardalık açık araziden yeniden saldırıya götürdü; madde, defalarca yaralanan Henderson'ın emir subayı tarafından kurtarıldığını, ancak ardından öldüğünü yazar. Gün sonunda Osmanlı karşı saldırıları sürünce İngilizler başlangıç mevzilerine çekilmek zorunda kaldı.

Fabrika düşüyor

İngilizce maddeye göre 26 Ocak'tan itibaren 14. Hint Tümeni'nin 36. Tugayı saldırıyı sürdürdü. 82. Pencap taburu açık arazide, çoğu Osmanlı topçusundan olmak üzere 229 ölü, yaralı ve kayıp verdi; buna rağmen dar Osmanlı siperleri alınıp tutuldu. 1 Şubat'taki Sih taburlarının saldırısında ilk dalga 400'ü aşkın kayıp verdi ve Osmanlı karşı saldırısıyla geri atıldı. 3 Şubat'ta Devon ve Gurkha taburları N27 adlı tahkimli tepeyi ve iki hattı ele geçirdi.

Meyan kökü fabrikası ve yanındaki çarşı 10 Şubat'ta yoğun bir İngiliz bombardımanından sonra 62. Pencap taburunun bir bölüğü tarafından alındı. Madde, binaların neredeyse tamamen yıkılmış olduğunu, Osmanlı siperlerinin büyük ölçüde sağlam ama boş bulunduğunu ve bulunan köprü malzemelerinin Osmanlı askerlerinin gece Dicle'yi geçip Kut'a çekildiğini gösterdiğini yazar. Türkçe Bağdat maddesi bu safhayı kısaca özetler: İngilizler Osmanlı kuvvetlerini Hay Nehri boyunca uzanan savunma hattından 25 Ocak - 4 Şubat arasında çıkardı.

Dahra ve Sannaiyat

İngilizce maddeye göre 13. Tümen'in büyük bölümü ve 14. Tümen'in tamamı 15 Şubat'ta topçu ateşinden sonra Dahra dirseğine saldırdı ve mevziler o gece alındı. Türkçe Bağdat maddesi Dahra mevziinin 16 Şubat'ta ele geçirildiğini yazar. Böylece Maude, doğuda Sannaiyat mevzileri karşısındaki I. Kolordu ve Kut'un batısındaki III. Kolordu ile şehri kuşatabilecek konuma geldi.

Doğu yakasında ise 17 Şubat'ta 7. (Meerut) Tümeni'nin 21. Tugayı, topçu hazırlığı yapmadan Sannaiyat mevzilerine baskın saldırısı düzenledi. Madde, çamurlu araziye rağmen ön siperlere ulaşan taburların isabetli Osmanlı topçu ateşi ve karşı saldırıyla geri atıldığını, girişimin başarısız kaldığını yazar. 17-21 Şubat arasındaki kesintisiz yağmurdan sonra 22 Şubat'ta 7. Tümen ikinci hat siperlerine girdi ve 1.332 kayıp verdi.

Şumran'da Dicle geçişi

İngilizce maddeye göre Maude'un Hay tarafındaki ilerleyişi, Kâzım Karabekir'i olası bir İngiliz geçişine karşı kuvvetlerini Dicle kıyısında 25 mil (40 kilometre) boyunca yaymaya zorladı. Bu durum, Maude'un saldırı noktasında sayı üstünlüğü kurma şansını artırdı. Madde, Kâzım Bey'in 16 Şubat'ta Kut ve Bağdat'ın tehlikede olduğunu görerek Baratov'un Rus kuvvetlerine karşı yola çıkmış olan 13. Kolordu'yu Bağdat'a geri çağırdığını, ancak kolordunun imkânsızlıklar yüzünden dağınık biçimde ulaştığını da ekler.

Geçiş 23 Şubat sabahı 5.30'da 9. Gurkha Tüfekleri'nden Binbaşı Campbell Wheeler'ın önderliğinde başladı. Plan, Şattü'l-Hay'ın dar sularında prova edilmiş duba köprülerin kurulmasıydı. Her "çekme" 13 dubadan oluşuyordu ve her dubada 10 kişi vardı. Madde, Wheeler'ın karşı kıyının sabah ışığında görülebilmesi için 15 dakika beklediğini, nehrin ortasında Osmanlı ateşiyle karşılaşıldığını ve 13 dubadan 10'unun kıyıya ulaştığını, üçünün güçlü akıntıda sürüklendiğini yazar. Öğleden sonra 300 yardalık köprü tamamlandı; Osmanlı birlikleri nehre kereste atarak diğer iki köprünün kurulmasını aksattı. Gece yarısına kadar 14. Tümen'in tamamı karşıya geçti; geçişin bedeli 350 kayıptı.

Düzenli çekiliş

İngilizce maddeye göre Maude şehri geri aldı, ama Osmanlı garnizonu bir önceki yıl Townshend'ın askerlerinin başına geldiği gibi içeride sıkışıp kalmadı: Kâzım Karabekir Bey, kalan yaklaşık 2.500 askerini Dicle boyunca bir İngiliz nehir filosunun takibi altında düzenli biçimde geri çekti. Türkçe Bağdat maddesi de Kâzım Bey'in, Townshend'ın Birinci Kut Muharebesi'nde olduğu gibi ordusunun Kut'ta sıkışıp kalmasına izin vermediğini yazar.

24 Şubat akşamı Butterfly, Gadfly ve Snakefly adlı üç küçük gambot ile Mantis, Moth ve Tarantula adlı üç büyük gambot Kut önüne demirledi ve şehre yeniden İngiliz bayrağı çekildi. İngiliz ilerleyişi 27 Şubat'ta Kut'un yaklaşık 100 kilometre ötesindeki Aziziye'de durdu; üç günlük erzak toplandıktan sonra Maude Bağdat'a yürüyüşünü sürdürdü.

Ardından: Bağdat

Türkçe Bağdat'ın Düşüşü maddesine göre yürüyüş 5 Mart 1917'de yeniden başladı ve üç gün sonra Maude'un kolordusu Diyala Nehri'ne ulaştı. 18. Kolordu'nun 5/6 Mart gecesi başlayan geri çekilmesi 6 Mart sabahı tamamlandı. Osmanlı hükûmeti 10 Mart akşamı Bağdat'ın boşaltılması emrini verdi ve İngilizler 11 Mart 1917'de Bağdat'ı savaşmadan ele geçirdi. Madde, çatışmalar sırasında yaklaşık 9.000 Osmanlı askerinin esir düştüğünü yazar.

Kaynaklar hakkında

Bu konu İngilizce Wikipedia'nın Second Battle of Kut maddesine ve Türkçe Vikipedi'nin İkinci Kut Muharebesi, Bağdat'ın Düşüşü (1917) ve Kâzım Karabekir maddelerine dayanır. Birlik adları, sayılar ve saatler İngilizce maddeden alınmıştır.