Birinci İstabulat Muharebesi (21-22 Nisan 1917): Bağdat'ın düşüşünden sonra Samarra savunması

Bağdat'tan sonra

11 Mart 1917'de Bağdat'ın İngilizlerin eline geçmesi, Irak Cephesi'nde Osmanlı Devleti için büyük bir kırılma noktasıydı. Ancak savaş burada bitmedi. İngiliz komutan General Frederick Stanley Maude, Bağdat'ı güvenceye almak için şehrin kuzeyindeki Osmanlı kuvvetlerine karşı Samarra taarruzunu başlattı. Bu taarruzun en çetin çatışmalarından biri, 21-22 Nisan 1917'de Samarra'nın güneyindeki İstabulat mevziinde yapıldı. Bu yazı, Türkçe Vikipedi'nin Birinci İstabulat Muharebesi maddesine ve İngilizce Wikipedia'nın Battle of Istabulat maddesine dayanır. Türkçe madde, Genelkurmay Başkanlığı'nın Birinci Dünya Harbi'nde Türk Harbi, Irak-İran Cephesi (1914-1918) adlı resmî yayınına dayanır.

Maude'un hedefleri

İngilizce maddeye göre Bağdat'ı aldıktan sonra Maude, İngiliz mevziinin iki Osmanlı kuvveti tarafından tehdit edildiğini düşünüyordu: Bağdat'ın kuzeyinde yaklaşık 10.000 askeri bulunan Halil Paşa'nın kuvvetleri ve İran'dan bölgeye giren, yaklaşık 15.000 askere komuta eden Ali İhsan Bey'in kuvvetleri. Maude, Bağdat'ı korumak için dört hedef belirledi: Halil Paşa'nın 6. Ordusu kuzeye sürülecek; 6. Ordu'ya katılmak için ilerleyen kolordu (İngilizce maddede 8. Kolordu olarak geçer) uzaklaştırılacak ya da yok edilecek; Osmanlıların asker ve cephane yığmasını önlemek için Samarra'daki demiryolu istasyonu ele geçirilecek; Osmanlıların yıkıp bölgeyi sular altında bırakmaması için Bağdat çevresindeki setler güvenceye alınacaktı.

İngilizce madde, Osmanlıların bu ilerleyişe karşı koymayı gerekli gördüğünü, çünkü Samarra'daki istasyon kaybedilirse bölgeye etkili biçimde takviye getirme imkânının kalmayacağını yazar.

Osmanlı tarafındaki hazırlıklar ve tartışmalar

Türkçe maddeye göre Ethem Müfrezesi'ne bağlı İstihkâm Taburu, bir buçuk sahra bataryası ve süvari bölüğü 19 Nisan'da Samarra güneyindeki mevzie yerleşti. 166. Piyade Alayı Dicle'nin sol sahiline geçti; 181. Piyade Alayı'nın 1. Taburu ile 7. Piyade Alayı Samarra istasyonuna ulaştı. 6. Ordu komutanı, 18. Kolordu'nun büyük kısmıyla sol sahile geçmesini emretmişti.

Kaynaklar Osmanlı komuta kademesindeki gerginliği de yansıtır. Türkçe maddeye göre ordu komutanı, alayından ayrı düşecek kadar geride kalan 181. Piyade Alay Komutanı Yarbay Ali Vehbi Bey'in derhâl tutuklanmasını, ihanetine kanaat getirilirse Harp Divanı'na sevk edilmesini istemişti. 18. Kolordu Komutan Vekili Albay Galatalı Şevket Bey ise 20 Nisan'da, kolordusunun Tikrit'e çekilmesi hâlinde 13. Kolordu'nun Bent Ethem-Şirvankale hattında kalmasının anlamsız olacağını, yiyecek sıkıntısı çeken bu kolordunun Dicle'de toplanmasının daha uygun olacağını önerdi.
13. Kolordu, 40. Piyade Alayı'ndan oluşan Ethem Çayı Müfrezesi'nin İngilizlerce esir alınması ve İngilizlerin İstabulat'ta kuvvet yığması üzerine bir yardım kuvveti oluşturdu: kolordu karargâhı, 2. Tümen'e ait 5. ve 6. Piyade Alayları, 6. Tümen'e ait 18. Piyade Alayı'nın iki taburu ve 33. Süvari Alayı. Türkçe maddeye göre kolordu "meşhur 78 numaralı emrini" yayımlayarak hazırlıklarını 20 Nisan'da tamamladı. Ancak 6. Ordu komutanı, yardım kuvvetinin yedi günden önce varamayacağı ve kolordunun yalnızca dört günlük erzakı olduğu raporu üzerine harekâttan vazgeçti. Kolordu komutanı, sık sık değişen emirlerin zaten morali bozuk askerler üzerinde kötü etki yapacağını düşünerek bu emri dikkate almadı ve harekâta devam etti.

İngiliz hazırlıkları

İngilizce maddeye göre ana İngiliz kuvveti Dicle'nin iki yakası boyunca ilerledi. 17 Nisan'da İngilizler Osmanlıları Adhaim (Uzaym) nehri üzerindeki siperlerden çıkardı ve az kayıpla 1.200 Osmanlı askerini esir aldı. 18 Nisan'da Black Watch taburu Dicle kanalının (Dujail) doğu yakasında, 28. Pencap taburu batı yakasında İstabulat mevziini keşfetti. 19 Nisan'da Black Watch Osmanlı ileri birliklerini geri itti ve İngilizler gece boyunca bir mil ileride üç güçlü karakol kurdu.

Türkçe maddeye göre Maude Türk birliklerini çok sarsılmış kabul ediyordu ve 18. Kolordu'nun İstabulat'taki grubuna saldırmaya karar vermişti. 1. Kolordu komutanı General Cobbe (Türkçe maddede "Kob"), 19/20 Nisan gecesi Elhobin civarında bir mevzi tutarak taarruz hazırlığına başladı. İstabulat'a taarruz için elinde 13 piyade taburu, 7 süvari bölüğü ve 76 top toplanmıştı. Taarruz görevi 7. Tümen'e verildi.

Mevziin konumu

Türkçe maddeye göre İstabulat mevzii Samarra'dan 18 kilometre uzaktaydı. Sağ kanadı çöle uzanan Alçalı kanalına dayanıyor, öteki tarafı İstabulat harabelerinin ilerisindeki kanallar ve tepecikler arasında kalıyordu. Mevziin içinden 15-20 metre genişliğinde, 8-10 metre derinliğinde ve etrafı yüksek toprak yığınlarıyla çevrili Dicle kanalı geçiyordu. Bu kanal, Dicle ile arasından yaklaşan düşmana örtü sağladığı için savunma açısından büyük bir sakıncaydı. Mevzi üç kademe hâlinde hazırlanmış, hatlar arasında ihtiyatlar için hendekler, gözetleme yerleri ve topçu için yedek mevziler yapılmıştı.

21 Nisan 1917: taarruz

18. Kolordu mevzide 51. Tümen'in 9. ve 7. Piyade Alayları, 52. Tümen'in 43. Piyade Alayı ve 156. Piyade Alayı'nın 3. Taburu ile birinci hatta; 37. Piyade Alayı'nın iki taburu ve 166. Piyade Alayı'nın bir taburu ile ikinci hatta tertiplenmişti. Cephe gerisinde dört sahra bataryası ve bir obüs bataryası vardı.

Türkçe maddeye göre 21 Nisan sabah saat 04.00'te İngiliz 21. Piyade Tugayı, topçu ve makineli tüfek ateşini yoğunlaştırdıktan sonra alacakaranlıktan yararlanarak Dicle kanalı ile Dicle arasındaki 9. Piyade Alayı'na saldırdı. 19. Tugay da kanalın güneyinden 7. Piyade Alayı cephesine ilerledi ve istasyonu kolayca ele geçirdi. 18. Kolordu komutanı saat 06.45'te 51. Tümen komutanını telefonla arayarak Metruştepe'nin mutlaka elde tutulmasını istedi. Karşı taarruzlar sonuç vermedi; ancak öğleye doğru düşman taarruzları durduruldu.

İngilizce madde aynı günü İngiliz tarafından anlatır: 92. Pencap taburu istasyonu aldı; Black Watch ve Gurkhalar saat 6.30'da yüksek sırtın eteğine ulaştı. Gurkhalar kuzey tabyada 200'e yakın esir aldı. Dujail tabyasında Türk direnişi daha etkiliydi; Black Watch burayı 6.45'te temizledi, Türkler karşı saldırıyla mevziin büyük kısmını geri aldı, İskoçlar 7.15'te yeniden ele geçirdi ve 10 subay ile 173 er kaybetti. Kanalın kıyılarında iki saat süren göğüs göğüse çatışmadan sonra kuzey kıyı İngilizlerin eline geçti.

Geri çekiliş ve kayıplar

Akşama doğru kolordu komutanı karanlık bastıktan sonra bütün birliklerin 4 kilometre gerideki ikinci mevzie çekilmesine karar verdi. 52. Tümen ikinci İstabulat mevziini savunacak, 51. Tümen asıl mevziin 5 kilometre batısında, demiryolunun iki yanında kolordu ihtiyatını oluşturacaktı. Birlikler saat 20.00'den sonra çekilmeye başladı ve gece yarısına doğru ikinci mevzie yerleşti.

Türkçe maddeye göre 18. Kolordu'nun bu muharebedeki kaybı şehit, yaralı ve kayıp olarak 43 subay ve 1.175 erdi. İngilizce madde ise her iki tarafın da yaklaşık 2.000 ölü verdiğini yazar; Samarra taarruzunun bütününde İngiliz kayıplarını yaklaşık 18.000, hastalık kayıplarını ayrıca 37.000, Osmanlı kayıplarını yaklaşık 15.000 olarak verir. Bu rakamlar arasındaki büyük fark, kaynakların farklı birlikleri ve farklı kayıp türlerini saymasından kaynaklanıyor olabilir; Türkçe maddenin rakamı yalnızca 18. Kolordu'nun o günkü kaybıdır. İngilizce maddeye göre İstabulat'taki davranışları için John Reginald Graham ve Charles Melvin'e Victoria Haçı verildi.

Sonuç

İngilizce maddeye göre Türk kuvvetleri sonunda Samarra istasyonunu İngilizlere bırakmak zorunda kaldı ve bölgede yeniden üstün bir stratejik konum elde etme şansını yitirdi. Türkçe maddenin adındaki "Birinci" ifadesi, aynı bölgede ikinci mevzide çatışmaların sürdüğünü hatırlatır. İstabulat, Bağdat'ın kaybından sonra Osmanlı 6. Ordusu'nun ikmal güçlüğü, komuta tartışmaları ve sayıca üstün bir düşman karşısında yaptığı inatçı ama sonuçsuz direnişlerden biridir.