Meclis genel kurul salonunun duvarındaki "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" sözü çoğu zaman Atatürk'ün bir konuşmasından alınmış bir vecize sanılır. Söz aslında bir anayasa maddesidir.
85 sayılı kanun
Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, 20 Ocak 1921'de kabul edilen 85 sayılı kanundur. 23 madde ve bir ayrık maddeden oluşan kısa, çerçeve nitelikli bir metindir. Birinci maddesi, bugünkü dille, "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir. Yönetim şekli, halkın mukadderatını bizzat ve fiilen yönetmesi ilkesine dayanır." der. Asıl metinde söz "Hâkimiyet bilâ kaydü şart milletindir" biçimindedir.Taslak
Meclis anayasa görüşmelerine 19 Kasım 1920'de başlamıştır. Taslak olarak kabul edilen ve Mustafa Kemal tarafından hazırlanan Halkçılık Programı 13 Eylül 1920'de TBMM'de okunmuştur. Egemenliği padişahtan değil milletten alan ilk Türk anayasası bu metindir.Sözün yeri
Söz, 1924 Anayasası'nda da korunmuş ve Meclis salonundaki yazıyla kalıcı bir simgeye dönüşmüştür.Ne değişti?
Metin Kanun-i Esasi'yi ayrıca yürürlükten kaldırmamış, çatışma hâlinde yeni kanunun üstün olacağı ilkesine dayanmıştır. Devletin adı olarak "Devlet-i Aliyye-i Türkiye" ifadesini kullanmıştır. 1924 Anayasası'na kadar yürürlükte kalmıştır.Sonuç
Söz bir nutuk cümlesi değil, 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nun birinci maddesidir. Fikir Halkçılık Programı'ndan gelir; Mustafa Kemal'in taslağı olduğu için sözün Atatürk'le anılması da bu bakımdan yersiz değildir.Anlatı karşılaştırması: Söz Meclis'e nasıl geldi?
Ek bilgi
Belge şunu kaydediyor: 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nun ilk maddesi şöyle: Hâkimiyet bilâkaydüşart milletindir; idare usulü halkın mukadderatını bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına müstenittir (Konan, 2022) (Gezer, 2022). Tarihçi şöyle diyor: Doç. Dr. Belkıs Konan, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi'nde bu ilk maddenin tüm Meclis tarafından tartışmasız kabul edildiğini yazıyor (Konan, 2022). Dr. Emre Gezer de TAAD'daki makalesinde Genel Kurul görüşmelerinin 18 Kasım 1920'de başladığını ve ilk iki maddenin hiçbir değişiklik yapılmadan, tartışma olmadan kabul edildiğini aktarıyor (Gezer, 2022). Farklı görüş: İfadenin kökü farklı yerlerde aranıyor: Dr. İhsan Güneş, aynı cümlenin Meclis'te okunan 1920 programında altıncı madde olarak yer aldığını gösteriyor ve Halk Zümresi'nin de ülkede kayıtsız şartsız halkı hâkim kılmayı amaçladığını Yunus Nadi'den aktarıyor (Güneş, 2020); Konan ise maddeyi layihanın birinci maddesi olarak anıyor ve hükmün aynen kabul edildiğini yazıyor. Hüküm okurun: Anlatılar yan yana verildi; değerlendirme okura bırakıldı.