Büyük Taarruz'un bilançosu: NYT'nin 9 Eylül 1922 rakamları ve resmî sayılar

Büyük Taarruz'un bilançosu sık sık rakamlarla anlatılır, ama dolaşan rakamlar farklı kaynaklardan gelir ve çoğu zaman birbirine karıştırılır. Bir kısmı savaşın hemen ardından yayımlanan bir gazete haberine, bir kısmı Türk ordusunun resmî kayıtlarına dayanır. Bu yazıda iki grubu ayrı ayrı veriyor ve neden farklı olduklarını açıklıyoruz.

Arka plan

Büyük Taarruz 26 Ağustos 1922'de başladı, 30 Ağustos'ta Başkomutanlık Meydan Muharebesi'yle doruğa ulaştı, 9 Eylül'de İzmir'e girildi ve 18 Eylül'de Batı Anadolu'nun tamamı kurtarıldı. Savaş sürerken dünya basını da gelişmeleri izliyordu.

Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

Birinci grup: New York Times, 9 Eylül 1922

9 Eylül 1922 tarihli New York Times, Yunan ordusunun kayıplarını ve Türk ordusunun ele geçirdiklerini şöyle verdi:

• 910 savaş topu
• 1.200 kamyon ve 200 otomobil
• 11 uçak
• 5.000 makineli tüfek ve 40.000 tüfek
• 400 vagonluk cephane
• 20.000 esir

Gazete ayrıca Yunan ordusunun savaşın başında 200.000 kişi olduğunu, yarısından fazlasını kaybettiğini ve Türk süvarilerinden dağınık hâlde kaçan Yunan askerlerinin ancak 50.000'i bulabildiğini yazdı.

İkinci grup: Türk ordusunun kayıtları

Türk ordusunun ele geçirdiği malzeme için kaynaklarda daha ayrıntılı ve daha küçük rakamlar geçer:

• 365 top ve 7 uçak
• 656 kamyon ve 124 binek aracı
• 336 ağır ve 1.164 hafif makineli tüfek
• 32.697 piyade tüfeği
• 294.000 el bombası ve 25.883 sandık piyade mermisi
• 20.826 esir

Türk ordusunun kendi harcadığı cephane de kayıtlıdır: 7.244.088 piyade mermisi, 55.048 top mermisi ve 6.679 bomba. Muharebelerde 6.607 piyade tüfeği, 32 hafif ve 7 ağır makineli tüfek ile 5 top kullanılamaz hâle geldi. İhtiyaç fazlası olan 8.371 at, 8.430 öküz ve manda, 8.711 eşek, 14.340 koyun ve 440 deve halka dağıtıldı.
Türk kayıpları

Türk ordusunun muharip kaybı, 26 Ağustos'tan 9 Eylül'de İzmir'in kurtuluşuna kadar 2.318 ölü, 9.360 yaralı, 1.697 kayıp ve 101 esirdi. 18 Eylül'e kadar, yani son Yunan askerlerinin Erdek'ten çekilmesine kadarki 24 günde toplam 2.543 ölü (146 subay ve 2.397 er) ve 9.855 yaralı (378 subay ve 9.477 er) verildi.

Yunan kayıpları

Başkomutanlık Meydan Muharebesi maddesi Yunan ordusunun bu savaştaki kaybını 100.000'in üzerinde verir. Taarruz bittiğinde Yunan ordusunun yalnız üçte birinin Anadolu'yu tahliye edebildiği belirtilir. Tarihçi Isaiah Friedman, Yunan Küçük Asya Ordusu'nun son günlerini şöyle anlatır: "Yunan ordusunu bekleyen bozgun, Armageddon savaşı boyutlarında idi. Dört gün içinde bütün Yunan Küçük Asya Ordusu ya yok edildi ya da denize döküldü."
Kimler vardı?

Rakamların arkasında, bir yanda Batı Cephesi'nin 1. ve 2. Orduları ile 5. Süvari Kolordusu, diğer yanda Hacianestis'in Küçük Asya Ordusu vardı. Rakamları dünyaya ilk duyuranlar ise İzmir ve İstanbul'daki yabancı muhabirlerdi.

Rakamlar neden farklı?

İki grup arasındaki farkın birkaç olası nedeni vardır. Gazete haberi savaş henüz sürerken, 9 Eylül'de yayımlandı; bu tarihte hiçbir taraf kesin sayımları yapmış olamazdı. Muhabirler cepheden, ajanslardan ve tarafların açıklamalarından gelen ilk bilgileri aktarıyordu. Ordunun kayıtları ise malzemenin tek tek sayılıp teslim alınmasıyla, sonradan derlendi. Ayrıca "ele geçirilen" ile "Yunan ordusunun kaybettiği" aynı şey değildir: Geri çekilen bir ordu malzemesinin bir kısmını kendisi tahrip eder, bir kısmını yolda bırakır. Bu yüzden gazetenin "kayıp ve ganimet" toplamının ordunun "ele geçirilen" listesinden büyük olması şaşırtıcı değildir.

Dünya basınında sonraki yankı

İzmir'in kurtuluşundan sonra Mustafa Kemal Paşa yabancı gazetecileri kabul ederek görüşlerini açıkladı. 1 Ekim 1922 tarihli New York Times, o güne kadar kendisiyle ilgili yayımlanan en geniş haber-yorumu tam sayfa olarak verdi; sayfada 41 yaşındaki Mustafa Kemal Paşa'nın portresi ve "Küllerinden Doğan Türkiye" başlıklı bir karikatür de vardı. Ertesi gün, 2 Ekim 1922'de, Mustafa Kemal Paşa Ankara'da coşkuyla karşılandı; yukarıdaki fotoğraf bu karşılamaya aittir.

Bugünkü anlamı

Bilanço rakamları Büyük Taarruz'un ölçeğini anlamak için önemlidir, ama kaynağı belirtilmeden aktarıldığında yanlış izlenim yaratır. Bir gazete haberinin ilk sıcak rakamları ile ordunun sonradan derlediği kayıtlar arasındaki fark, tarih yazımında birincil kaynakların neden ayrı ayrı değerlendirilmesi gerektiğini gösterir.