#126 Ağustos 1922 sabahı Büyük Taarruz'un başlama saati, okul kitaplarından anma törenlerine kadar sık sorulan bir sorudur. Yaygın cevap "saat 04.30"dur. Ancak kaynaklara yakından bakınca iki farklı anlatım görülür. Bu yazıda bu iki anlatımı yan yana koyuyor ve ne söylenebileceğini, ne söylenemeyeceğini açıklıyoruz.
Arka plan: Neden saat önemli?
Taarruz bir baskın olarak planlanmıştı. Yunan keşfinin ve İngiliz istihbaratının bir yığınağı fark etmesinden çekinildiği için birlikler gece yürüdü, karar yalnız üç komutanla paylaşıldı ve 26 Ağustos günü Akşehir'deki toplantıda belirlendi. Baskının etkisi, topçu ateşinin şafakla birlikte başlamasına ve piyadenin Yunan mevzileri toparlanmadan hücuma kalkmasına bağlıydı. Bu yüzden başlangıç saati, muharebenin anlatımında hep öne çıktı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: The original uploader was Volki16 at Turkish Wikipedia. Dosya sayfası
Birinci anlatım: 04.30'da tanzim ateşi
Vikipedi'nin Büyük Taarruz maddesi olayı şöyle anlatır: Taarruz Kocatepe'de başladı; topçular sabah 04.30'da "tanzim ateşi" ile harekâtı başlattı, saat 05.00'te önemli noktalara yoğun topçu ateşi açıldı, Türk piyadesi 06.00'da Tınaztepe'ye hücum mesafesine yaklaşıp tel örgüleri aşarak tepeyi aldı. Bu anlatımda 04.30 gerçek başlangıç saatidir; topçu önce hedeflerine göre atışını ayarlar (tanzim), sonra yoğun ateşe geçer.
İkinci anlatım: 04.30 planlandı, sis yüzünden 05.30
Aynı ansiklopedinin Başkomutanlık Meydan Muharebesi maddesi ise farklı bir ifade kullanır: "26 Ağustos sabaha karşı 4.30'da başlaması planlanan taarruz sis sebebiyle ancak 5.30'da başladı." Bu anlatıma göre yarım saat süren çok yoğun bir bombardımanla Yunan ön hat mevzileri büyük yıkıma uğradı, topçu gözetlemesi ve makineli tüfek mevzileri iş göremez hâle geldi; 06.00'da piyade taarruzu başladı.
İki anlatım birbirini tamamen dışlamaz. Bir topçu harekâtında "tanzim ateşi" (ayar atışı) ile asıl "tahrip ateşi" farklı şeylerdir. Planlanan saat olan 04.30'da sınırlı ayar atışlarının başlamış olması, şafak sisi dağılınca da asıl yoğun bombardımanın 05.00-05.30 arasında açılmış olması mümkündür. Ancak bu bir yorumdur; elimizdeki kaynaklar bunu açıkça söylemez. Kesin bir cevap için dönemin harekât raporlarına ve cephe günlüklerine bakmak gerekir.
Tören ve anma metinlerinde 04.30'un öne çıkması anlaşılırdır: Bu, Başkomutanlığın belirlediği ve emirde yer alan saattir. Tarih anlatımında ise "04.30'da başlaması planlanan" ifadesi her iki kaynağa da uyan en güvenli ifadedir.
Kimler vardı?
Başlangıç saati ne olursa olsun, 26 Ağustos akşamına kadar 1. Ordu Büyük Kaleciktepe ile Çiğiltepe arasındaki 15 kilometrelik bölümde Yunan birinci hat mevzilerini ele geçirmişti. Akşam 18.00'de 5. Süvari Kolordusu İzmir-Afyon bağlantısını kesti. Bu, Yunan cephe ordusunun İzmir'deki karargâhla iletişimini zayıflattı.
Anma metinlerinde nasıl yazılmalı?
Taarruzun Kocatepe'den yönetildiği konusunda kaynaklar arasında fark yoktur. Fark yalnız saattedir. Bu yüzden anma yazılarında "Kocatepe'de şafakla başlayan taarruz" ifadesi, kesin bir dakika vermeden olayı doğru anlatmanın bir yoludur. Saatle ilgili bir alıntı yapılacaksa, hangi kaynağa dayandığı belirtilmelidir.
Bugünkü anlamı
Bu küçük saat farkı, tarih okurken neden birden fazla kaynağa bakmak gerektiğini gösteren iyi bir örnektir. Aynı ansiklopedinin iki maddesi bile ayrıntıda farklı şeyler söyleyebilir. Bir bilgi aktarılırken "planlanan saat" ile "fiilî başlangıç" arasındaki farkı belirtmek, hem anmanın anlamını korur hem de tarihî doğruluğu.
Arka plan: Neden saat önemli?
Taarruz bir baskın olarak planlanmıştı. Yunan keşfinin ve İngiliz istihbaratının bir yığınağı fark etmesinden çekinildiği için birlikler gece yürüdü, karar yalnız üç komutanla paylaşıldı ve 26 Ağustos günü Akşehir'deki toplantıda belirlendi. Baskının etkisi, topçu ateşinin şafakla birlikte başlamasına ve piyadenin Yunan mevzileri toparlanmadan hücuma kalkmasına bağlıydı. Bu yüzden başlangıç saati, muharebenin anlatımında hep öne çıktı.
Tarih notu
Kronoloji, 26 Ağustos 1922 sabahı:
- Gece: 5. Süvari Kolordusu Ballıkaya'dan sızmaya başlar; intikal sabaha kadar sürer.
- Sabah: Mustafa Kemal, Fevzi ve İsmet Paşalar Kocatepe'de yerlerini alır.
- 04.30: Planlanan başlangıç saati.
- 05.00 / 05.30: Yoğun topçu ateşi (kaynağa göre farklı).
- 06.00: Piyade hücumu; Tınaztepe alınır.
- 09.00: Belentepe alınır.
- Gece: 5. Süvari Kolordusu Ballıkaya'dan sızmaya başlar; intikal sabaha kadar sürer.
- Sabah: Mustafa Kemal, Fevzi ve İsmet Paşalar Kocatepe'de yerlerini alır.
- 04.30: Planlanan başlangıç saati.
- 05.00 / 05.30: Yoğun topçu ateşi (kaynağa göre farklı).
- 06.00: Piyade hücumu; Tınaztepe alınır.
- 09.00: Belentepe alınır.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: The original uploader was Volki16 at Turkish Wikipedia. Dosya sayfası
Birinci anlatım: 04.30'da tanzim ateşi
Vikipedi'nin Büyük Taarruz maddesi olayı şöyle anlatır: Taarruz Kocatepe'de başladı; topçular sabah 04.30'da "tanzim ateşi" ile harekâtı başlattı, saat 05.00'te önemli noktalara yoğun topçu ateşi açıldı, Türk piyadesi 06.00'da Tınaztepe'ye hücum mesafesine yaklaşıp tel örgüleri aşarak tepeyi aldı. Bu anlatımda 04.30 gerçek başlangıç saatidir; topçu önce hedeflerine göre atışını ayarlar (tanzim), sonra yoğun ateşe geçer.
İkinci anlatım: 04.30 planlandı, sis yüzünden 05.30
Aynı ansiklopedinin Başkomutanlık Meydan Muharebesi maddesi ise farklı bir ifade kullanır: "26 Ağustos sabaha karşı 4.30'da başlaması planlanan taarruz sis sebebiyle ancak 5.30'da başladı." Bu anlatıma göre yarım saat süren çok yoğun bir bombardımanla Yunan ön hat mevzileri büyük yıkıma uğradı, topçu gözetlemesi ve makineli tüfek mevzileri iş göremez hâle geldi; 06.00'da piyade taarruzu başladı.
Dikkat: yanlış bilinen
İki anlatım nasıl uzlaştırılabilir?"Büyük Taarruz kesinlikle 04.30'da başladı" demek kaynakların izin verdiğinden fazlasını söylemektir. Doğrusu şudur: 04.30 her iki anlatımda da planlanan saattir. Bir anlatıma göre topçu bu saatte tanzim atışına başlamış, yoğun ateş 05.00'te gelmiştir; diğerine göre sis nedeniyle ateş 05.30'a kalmıştır. İki anlatımın ortak noktası, piyade hücumunun 06.00'da başladığı ve Tınaztepe'nin sabah saatlerinde alındığıdır.
İki anlatım birbirini tamamen dışlamaz. Bir topçu harekâtında "tanzim ateşi" (ayar atışı) ile asıl "tahrip ateşi" farklı şeylerdir. Planlanan saat olan 04.30'da sınırlı ayar atışlarının başlamış olması, şafak sisi dağılınca da asıl yoğun bombardımanın 05.00-05.30 arasında açılmış olması mümkündür. Ancak bu bir yorumdur; elimizdeki kaynaklar bunu açıkça söylemez. Kesin bir cevap için dönemin harekât raporlarına ve cephe günlüklerine bakmak gerekir.
Tören ve anma metinlerinde 04.30'un öne çıkması anlaşılırdır: Bu, Başkomutanlığın belirlediği ve emirde yer alan saattir. Tarih anlatımında ise "04.30'da başlaması planlanan" ifadesi her iki kaynağa da uyan en güvenli ifadedir.
Kimler vardı?
- Kocatepe'de: Başkomutan Mustafa Kemal Paşa, Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa ve Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa
- Yarma bölgesinde: 1. Ordu (Sakallı Nurettin Paşa); 1. Kolordu'nun dört tümeni Çiğiltepe, Kırcaaslan Tepe, Tınaztepe ve Belentepe'ye; 4. Kolordu Belentepe doğusu, Kalecik Sivrisi ve Büyük Kalecik üzerinden Afyon'a yöneldi
- Karşı tarafta: Çiğiltepe'yi 5. Yunan Alayı, Kırcaaslan ve Tınaztepe'yi 49. Yunan Alayı savunuyordu; taarruzdan bir gün önce şüphelenen General Trikupis Tınaztepe gerisine 7. Yunan Tümeni'nden iki alay daha getirmişti
Ek bilgi
SonuçlarSaat tartışmasından daha önemli bir ayrıntı, 26 Ağustos'un tek başına kesin sonuç vermediğidir. Taarruz öğleye doğru yavaşladı; Tınaztepe'de güçlü bir Yunan karşı taarruzu ve Kurtkaya mevzisinin direnişi kısmi geri çekilmelere yol açtı. Cephe ancak 27 Ağustos öğlen saatlerinde tamamen yarıldı.
Başlangıç saati ne olursa olsun, 26 Ağustos akşamına kadar 1. Ordu Büyük Kaleciktepe ile Çiğiltepe arasındaki 15 kilometrelik bölümde Yunan birinci hat mevzilerini ele geçirmişti. Akşam 18.00'de 5. Süvari Kolordusu İzmir-Afyon bağlantısını kesti. Bu, Yunan cephe ordusunun İzmir'deki karargâhla iletişimini zayıflattı.
Anma metinlerinde nasıl yazılmalı?
Taarruzun Kocatepe'den yönetildiği konusunda kaynaklar arasında fark yoktur. Fark yalnız saattedir. Bu yüzden anma yazılarında "Kocatepe'de şafakla başlayan taarruz" ifadesi, kesin bir dakika vermeden olayı doğru anlatmanın bir yoludur. Saatle ilgili bir alıntı yapılacaksa, hangi kaynağa dayandığı belirtilmelidir.
Bugünkü anlamı
Bu küçük saat farkı, tarih okurken neden birden fazla kaynağa bakmak gerektiğini gösteren iyi bir örnektir. Aynı ansiklopedinin iki maddesi bile ayrıntıda farklı şeyler söyleyebilir. Bir bilgi aktarılırken "planlanan saat" ile "fiilî başlangıç" arasındaki farkı belirtmek, hem anmanın anlamını korur hem de tarihî doğruluğu.
Kaynaklar
- Vikipedi, Büyük Taarruz maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Başkomutanlık Meydan Muharebesi maddesi (tr.wikipedia.org)