Prut Seferi (1711): Baltacı Mehmed Paşa, Çar Petro'nun kuşatılması ve Azak'ın geri dönüşü

Prut Seferi, 1711 yazında Osmanlı ordusunun Sadrazam Baltacı Mehmed Paşa komutasında Rus çarı I. Petro'ya karşı yürüttüğü ve Rus ordusunun Prut nehri kıyısında kuşatılmasıyla sonuçlanan seferdir. Temmuz 1711'de birkaç gün süren çatışmaların ardından kuşatma altındaki Petro barış istedi ve 21 Temmuz 1711'de imzalanan Prut Antlaşması ile Azak kalesi yeniden Osmanlı'ya bırakıldı. Bu sefer, XVIII. yüzyılda Osmanlı'nın Rusya'ya karşı kazandığı en önemli başarılardan biri olarak kabul edilir.

Poltava'dan Bender'e

1709'da Poltava'da Petro'ya yenilen İsveç kralı XII. Karl, yanındaki birkaç yüz askerle Osmanlı topraklarına sığındı ve Bender'de konuk edildi. XII. Karl, Osmanlı Devleti'ni Rusya'ya karşı savaşa ikna etmek için yoğun çaba gösterdi. Kırım hanı Devlet Giray de, 1700 İstanbul Antlaşması'ndan beri Rusya'nın artan gücünden kaygılıydı ve savaştan yanaydı. Petro'nun XII. Karl'ın teslim edilmesini istemesi ve sınır bölgelerindeki gerginlikler, İstanbul'daki savaş taraftarlarını güçlendirdi. Osmanlı Devleti, Kasım 1710'da Rusya'ya savaş ilan etti.

Çarın Balkan hayali

Petro, savaşı Osmanlı topraklarına taşımaya karar verdi. Boğdan voyvodası Dimitrie Cantemir ile gizli bir anlaşma yaptı; Cantemir, Rus ordusuna katılmayı ve erzak sağlamayı vaat etti. Petro, Balkanlardaki Hristiyan halkın da kendisine katılacağını umuyordu. 1711 baharında Rus ordusu, Boğdan'a girdi. Ancak beklenen destek gerçekleşmedi; Eflak voyvodası Brâncoveanu tarafsız kaldı, erzak sıkıntısı ve sıcak hava Rus ordusunu zayıflattı.

Prut kıyısında kuşatma

Baltacı Mehmed Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu, Kırım hanının kuvvetleriyle birlikte Tuna'yı geçerek Prut nehrine ulaştı. Temmuz 1711'de Osmanlı ve Kırım kuvvetleri, Prut nehri kıyısında Stănilești yakınlarında Rus ordusunu kuşattı. Rus ordusu, nehre dayanarak bir savunma hattı kurdu. Yeniçerilerin saldırıları ağır kayıplarla püskürtüldü, ancak Rus ordusu tamamen çembere alınmıştı ve erzakı tükenmek üzereydi. Bu durumda Petro, barış istemek zorunda kaldı.

Prut Antlaşması

21 Temmuz 1711'de imzalanan antlaşmanın başlıca maddeleri şunlardı:

• Azak kalesi Osmanlı'ya geri verilecekti.
• Rusya'nın Azak denizi kıyısında kurduğu Taganrog ve diğer kaleler yıkılacaktı.
• Rusya, Lehistan'ın iç işlerine karışmayacaktı.
• Rusya, Kırım hanlarının ve Kazakların işlerine karışmayacaktı.
• İsveç kralı XII. Karl'ın ülkesine güvenle dönmesine izin verilecekti.
• Rusya'nın İstanbul'daki daimî elçilik hakkı kaldırıldı.

Baltacı Mehmed Paşa'nın kararı

Baltacı Mehmed Paşa'nın kuşatma altındaki Rus ordusunu yok etmek yerine barış yapması, çağdaşları tarafından eleştirildi. XII. Karl ve Kırım hanı, çarın esir alınabileceğini düşünüyordu. Ancak Baltacı'nın kararının arkasında bazı somut nedenler vardı: yeniçeriler, ağır kayıplardan sonra yeni bir saldırıya isteksizdi; Rus ordusu hâlâ güçlü bir savunma yapabiliyordu ve Azak'ın geri alınması, savaşın asıl hedefine ulaşıldığı anlamına geliyordu. Baltacı Mehmed Paşa, antlaşmadan kısa bir süre sonra görevden alınarak sürgüne gönderildi.

Bender'deki misafirin sonu

Prut Antlaşması, XII. Karl'ın güvenle ülkesine dönmesini öngörüyordu; ancak İsveç kralı, Bender'den ayrılmayı reddetti. Kral, Osmanlı Devleti'ni Rusya'ya karşı yeniden savaşa sokmak için çabalarını sürdürdü ve bu çabalar, 1711–1713 arasında iki devlet arasındaki ilişkilerin birkaç kez yeniden gerginleşmesine yol açtı. Sonunda Osmanlı yönetimi, kralın Bender'den ayrılması için baskı yaptı; kral bunu reddedince Şubat 1713'te Bender'deki karargâhı kuşatıldı ve kısa bir çatışmanın ardından kral gözaltına alındı. Bu olay, İsveç tarihine "Kalabalık" adıyla geçti. XII. Karl, 1714'te Osmanlı topraklarından ayrılarak ülkesine döndü. Onun uzun misafirliği, İsveç ile Osmanlı arasındaki ilişkilerin de başlangıç noktasıdır; İsveç kralının Bender'de biriktirdiği borçlar ve getirttiği Osmanlı eşyaları, bugün Stockholm'deki koleksiyonlarda görülebilir.

Cantemir'in kaderi

Seferin en ilginç kişilerinden biri, Boğdan voyvodası Dimitrie Cantemir'dir. Gençliğini İstanbul'da rehine olarak geçiren Cantemir, Osmanlı kültürünü ve musikisini çok iyi biliyordu; Türk musikisi için kendi adıyla anılan bir nota sistemi geliştirmişti. Prut'tan sonra Rusya'ya kaçtı ve hayatının geri kalanını orada geçirdi. Rusya'da Osmanlı tarihine dair önemli bir eser yazdı; bu eser, Avrupa'da uzun süre Osmanlı tarihine dair önemli başvuru kaynaklarından biri oldu.

Arşivlerdeki izler

Prut Seferi'ne dair belgeler, birçok ülkenin arşivinde dağınık hâlde bulunur. Moskova'daki Rusya Devlet Eski Belgeler Arşivi'nde Petro'nun yazışmaları, antlaşmanın Rusça metni ve sefere dair raporlar korunur. Stockholm'deki İsveç Ulusal Arşivi'nde ise XII. Karl'ın Bender'deki yıllarına ait belgeler yer alır. İstanbul'daki Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi'nde seferin hazırlıklarına, ordunun erzak ve mühimmat ihtiyaçlarına dair defterler ve hükümler bulunur. Bu belgeler bir arada okunduğunda, Prut'un yalnızca iki ordunun karşılaşması değil, İsveç, Rusya, Kırım ve Osmanlı'nın çıkarlarının kesiştiği bir uluslararası kriz olduğu görülür.

Kaçırılan fırsat mı, akıllıca bir barış mı?

Prut, Türk tarih yazımında uzun süre "kaçırılan fırsat" olarak anlatıldı: çarın esir alınabileceği, Rusya'nın gücünün kırılabileceği düşünüldü. Ancak bu değerlendirme, sonraki yüzyılda Rusya'nın büyüyen gücü göz önüne alınarak yapılmış bir geriye dönük yorumdur. 1711'in koşullarında Baltacı Mehmed Paşa, savaşın asıl hedefini kayıpsız bir şekilde gerçekleştirmişti. Bize göre Prut'un dersi, bir zaferin değerinin, onu izleyen yıllarda o kazanımın korunabilmesine bağlı olduğudur. Azak, 1739'a kadar Osmanlı'da kaldı; ama Rusya'nın Karadeniz'e uzanan yolu kapanmadı.