Sivas Atatürk ve Kongre Müzesi: Şahin Agopyan'ın çizdiği Mekteb-i Sultani, 8140 altınlık bina, kongre salonu ve Atatürk'

Sivas Atatürk ve Kongre Müzesi, Türkçe Vikipedi'ye göre Sivas'ta, daha önce lise olarak kullanılan bir binadadır. Osmanlıca adı Sivas Mekteb-i Sultânîsi olan bu okul, 4 Eylül 1919'da Sivas Kongresi'ne ev sahipliği yaptı. Mustafa Kemal ve Heyet-i Temsiliye bir süre binayı karargâh olarak kullandı; madde, o tarihlerde sultani olan binanın kongrenin 4-12 Eylül arasında burada toplanmasıyla tarihsel bir kimlik kazandığını yazar.

İki valinin okulu

Türkçe Vikipedi'ye göre binanın yapımını eski Sivas Valisi Giritli Sırrı Paşa başlattı; valinin tayini çıkınca iş bir süre durdu, sonra Vali Mehmet Memduh Bey yapının yerini değiştirerek inşaatı yeniden başlattı. Memduh Bey okul için büyük çaba harcadı; yapım işi artırma-eksiltmeyle bir müteahhide verildi ve başkanlığına Ahmed Cemal Bey'in getirildiği bir komisyon kuruldu.

Mimari projeyi komisyon üyesi Şahin Agopyan çizdi. Sivas'ta planı uygulayacak inşaat ustası bulunamayınca Albay Cemalettin Bey'in aracılığıyla Giresun'dan bir usta getirildi ve ayda yedi altınla çalışmaya başladı. Madde, Abdi Kalfa'nın Memduh Paşa'nın adının yazılı olduğu bir kayayı binanın altına yerleştirdiğini anlatır. Yapım dört yıl kadar sürdü ve okul 19 Haziran 1894'te, o günün parasıyla 8140 altına mal oldu. Bina 1894 ders yılı başında öğretime açıldı; açılış törenini Vali Halil Rifat Paşa yaptı. İlk müdürü Bulgaristan göçmenlerinden Hulusi Bey'di.

Kongre günlerinde okul

Türkçe Vikipedi'ye göre kongre sırasında on iki sınıflı olan okulun yedi sınıfı Paşabostan Mahallesi'nde Burhaneddin Efendi'nin konağına, kalan beşi Taşlı Sokak'ta Abidin Bey'in konağının karşısındaki eve taşındı. Sivas Kongresi maddesi, Mustafa Kemal'in delegelerin otelde kalmasını yasakladığını, delegelerin Sivaslıların evlerinde kaldığını ve kongre başkanı Mustafa Kemal Paşa'nın kongrenin yapıldığı lise binasında hazırlanan odada kaldığını yazar. Delege sayısı tartışmalıdır: Türkçe madde sonradan katılanlarla 41'i bulduğunu, farklı kaynaklarda 31, 33 ve 38 sayılarının geçtiğini belirtir. Kongrede doğu illeri adına Erzurum Kongresi'nde seçilen Heyet-i Temsiliye üyeleri de bulunuyordu. İngilizce madde, kongrenin Erzurum'dan küçük olduğunu ama delegelerin daha geniş bir coğrafyadan geldiğini söyler.

Türkçe müze maddesine göre Heyet-i Temsiliye Ankara'ya gittikten sonra binada kısa bir süre bir astsubay okulu açıldı; bu okul Tokat'a taşınınca bina yeniden lise oldu.

Sultani'den Sivas Lisesi'ne

Türkçe Vikipedi'ye göre okul önce idadi, sonra sultani oldu; Cumhuriyet'in ilanıyla sultanilere "lise" adı verilmesi kararı üzerine ve Atatürk'ün direktifiyle Sivas Lisesi adını aldı ve 1924-1925 ders yılında bu adla lise oldu. Madde, Cumhuriyet'in eğitim politikası içinde Sivas Lisesi'nin Anadolu liseleri arasında "sembol mektep" kimliği kazandığını yazar. 1926'da çıkarılan 819 sayılı kanunla Maarif Vekâleti 1934'e kadar birçok okulu yaptırdı ya da onarttı; bu dönemde binanın dış cephesinde de bazı değişiklikler oldu. Yapı 31 Mart 1918'de onarım gördü; bugün İstasyon Caddesi'ne bakan giriş kapısı Eylül 1930'da yapıldı. Taşlı Sokak'a bakan asıl kapı kongrenin yıldönümlerinde ziyaretçilere açılır.

Mimari ve müze

Türkçe Vikipedi'ye göre yapı 19. yüzyılın geç Osmanlı dönemi sivil mimarisinin bir örneğidir; dış cephede taş, iç mekânlarda ahşap ana malzemedir. Derslikler alt kattaydı, okulun mescidi de içindeydi; alt kattaki iki büyük odadan soldakinin duvarlarında kûfi yazı bulunuyordu. İki müdür odası, idare odası ve konferans salonu üst kattaydı.

1950'de lise için yeni bir bina yapılması ve tarihî yapının müzeye dönüştürülmesi kararlaştırıldı, ama bu düşünce aynı yılki seçimlerden sonra ertelendi. Sivas Lisesi 1970-1971 öğretim yılında Taşlı Sokak'taki yeni kampüsüne taşınınca tarihî yapı Kongre Müzesi olarak hizmete girdi. Kongrenin yapıldığı salon ve Atatürk'ün yatak odası bugün özgün hâliyle korunur. Madde, Atatürk'ün eşi Latife Hanım'la Sivas'a geldiğinde de bu binada kaldığını yazar. Okulun mezunları arasında şair Cahit Külebi ve halk bilimci Eflatun Cem Güney, öğretmenleri arasında şair Ahmet Kutsi Tecer gösterilir.