CHF 3. Büyük Kongresi açılışı (10 Mayıs 1931): "On iki sene evvel Sivas'ta bir mektep dershanesinde"

Bir kongre açılışında Sivas'ı hatırlamak

Cumhuriyet Halk Fırkası'nın üçüncü büyük kongresi 10-18 Mayıs 1931'de Ankara'da, İkinci Meclis binasında toplandı. Kongreyi Genel Başkan Gazi Mustafa Kemal açtı; birleşimleri ise Genel Başkan Vekili ve Başbakan İsmet Paşa yönetti. Gazi'nin açış konuşması kısadır, ancak ilk cümlelerinden biri partinin kendisini nasıl tanımladığını gösterdiği için sık alıntılanır: "Birinci umumî kongremiz bundan on iki sene evvel Sivas'ta bir mektep dershanesinde yapılmıştı."

Konuşmanın metni bugün tam olarak okunabilir. Metinde kongrenin tarihi yazılı değildir; ama iç göndermeler yılı açıkça belli eder. Sivas Kongresi'nden "on iki sene" sonra ve "dört sene evvelki kongremizden" sonra yapılan bir toplantıdır. Sivas Kongresi 1919'da, ikinci kongre 1927'de toplandığına göre konuşma 1931 kongresine aittir.

Neden Sivas?

Gazi, Sivas Kongresi'ni partinin "birinci umumî kongresi" olarak sayar. Delegelerin "türlü takipler altında" geldiğini, müzakerelerin "dahilî ve haricî düşmanların süngü ve idam tehditleri içinde" yapıldığını anlatır. Kongrenin buna karşın "takip etmekte bulunduğumuz prensiplerin ilk esaslarını tespit ettiğini" söyler.

Sivas'ı neden hatırlattığını da kendisi açıklar: onun "fırkamızca inkılâbımızın tarihî bir hatırası olarak mahfuz tutulmasında fayda" görmektedir. Ardından tarih bilinciyle ilgili bir cümle kurar: "Millet için ve milletçe yapılan işlerin hatırası her türlü hatıraların üstünde tutulmazsa millî tarih mefhumunun kıymetini takdir etmek mümkün olmaz."

Bu bakış, Gazi'nin 1927 Nutuk'unda da kullandığı bir çerçevedir: Halk Fırkası, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin devamı olarak sunulur. Aynı çerçeve dört yıl sonra 1935 kurultayında da tekrarlanacaktır.

Tek şart: milletin güveni

Konuşmanın ikinci bölümü geleceğe dönüktür. Gazi, Sivas'tan beri atılan adımlar göz önüne getirilirse partinin önündeki "muvaffakiyet ufuklarının" çok geniş olduğunu söyler, ama bunu bir şarta bağlar: "O şart, aziz milletimizin, muhabbet ve itimadının Fırkamızın üzerinden eksik olmamasına dikkatle ve ferağatle çalışmaktır."

Hemen ardından son seçim sonuçlarına göndermede bulunur: kongre heyetinin milletin "hakikî hislerini, arzularını" temsil ettiğinin "reddolunmaz bir hakikat" olduğunu "son umumî intihap neticesi" göstermiştir. Konuşmanın en dikkat çeken sahnesi de buradadır. Metne göre Gazi, "ayağa kalkarak" millete şükranlarını sunar: "en derin tazim ve hürmetle eğilir ve ona minnet ve şükranlarımızı sunarım."

"Kayıtsız ve şartsız serbest konuşmak"

Konuşmanın 1930 olaylarından sonra okunması gereken bölümü, kongre içi tartışmayla ilgilidir. Gazi delegelere her birinin "vatanın bir bucağından, halkın içinden" geldiğini, memleketin ihtiyaçlarını yakından bildiğini hatırlatır. Hükümet üyelerinin de salonda olduğunu söyler ve şunu ister: "arkadaşların kayıtsız ve şartsız serbest konuşmaları, tenkidi icap eden noktalar görüldükçe müsamahalı davranmamaları, lüzumu tabiîdir."

Bir sonraki paragrafta parti içi eleştiriyi aile içi bir görev olarak tanımlar: "Birbirimizi irşat ve halkı tenvir etmekte yalnız fayda vardır. Bundan asla zarar gelmez, fakat aksinden çok zarar görüleceği tecrübelerle sabittir."

1930'dan sonra

Toplantının arka planı kısaca şöyledir: 1929 Büyük Buhranı, Serbest Cumhuriyet Fırkası deneyimi, Kubilay olayı ve Türk Ocakları'nın kapatılması kongreyi etkilemiştir. Açış konuşması bu olayların hiçbirini adıyla anmaz. Ancak "milletin muhabbet ve itimadı" vurgusu, seçim sonucuna yapılan gönderme ve fırka içi eleştiri çağrısı, bu dönemin izlerini taşır.

Kapanış

Gazi konuşmasını şu dilekle bitirir: "Muhterem arkadaşlar, büyük kongre mesaisinin memleket ve milletimiz için yeni saadetler hazırlamasını temenni ederim." Ardından sözü, iki kongre arasının bilançosunu okuyacak olan İsmet Paşa'ya verir.

1931 kongresinin açılışında Sivas'taki küçük bir dershaneye yapılan gönderme, partinin kendi kuruluş hikâyesini Millî Mücadele'ye bağlama isteğini açıkça gösteriyor. Bizce bu, yeni ilkelerin kabul edileceği bir kongrede geçmişle sürekliliği vurgulamanın bilinçli bir yoluydu. Serbest Fırka deneyiminin hemen ardından toplanan kongre, tek parti yönetiminin kendini yeniden tanımladığı bir dönemeçti. Konuşmayı okurken o günün siyasi atmosferini, yani çok partili denemenin kısa ömrünü ve ekonomik bunalımın baskısını akılda tutmak, sözlerin neden bu kadar geçmişe dönük kurulduğunu anlamamıza yardım ediyor. Söylevin dili sade ve hitap edici; ama içerdiği mesaj, örgütün ve ülkenin geleceğine dair kararlı bir yön tayiniydi.