İddia: 1926 Medeni Kanunu İsviçre'den virgülüne kadar kopyalandı, hiçbir değişiklik yapılmadı

Sosyal medyada sık tekrarlanan bir cümle var: 1926'da kabul edilen Türk Kanunu Medenisi, İsviçre Medeni Kanunu'nun "virgülüne kadar" kopyasıdır ve Türkiye'nin ihtiyaçlarına göre hiçbir hüküm değiştirilmemiştir. Bu cümle bazen reformu küçümsemek, bazen de tam tersine ne kadar radikal olduğunu vurgulamak için kullanılır. Bu yazı iddianın hangi kısmının kaynaklarla örtüştüğünü, hangi kısmının ise eksik kaldığını ayırıyor.

a) İddia nereden çıktı?

İddianın çekirdeği yanlış değildir: Türk Kanunu Medenisi gerçekten İsviçre Medeni Kanunu esas alınarak hazırlandı. 17 Şubat 1926'da TBMM'de kabul edilen Türk Kanunu Medenisi isvicreİsviçre Medeni Kanunu'nu esas aldı; hukukçu milletvekillerinden ve hukukla ilgilenen kişilerden oluşan 26 kişilik bir komisyon tarafından çevrildi ve Meclis'te maddeleri tek tek görüşülmeden bir kez okunarak kabul edildi.

Hukuk literatürü de bu alışı açıkça "resepsiyon" olarak adlandırır. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi öğretim üyesi Bilge Öztan, "Medeni Kanun'un Kabulünün 70'nci Yılında Aile Hukuku" başlıklı makalesinde, Avrupa hukuk sisteminin ürünü olan bir kanunun "bütünüyle, yani hemen hemen hiç değiştirilmeden tercüme yoluyla" alındığını yazar. İddianın "virgülüne kadar" biçimi, bu "hemen hemen" kaydının düşürülmesiyle ortaya çıkar.

b) Zaman çizelgesi

• 1907: İsviçre Medeni Kanunu kabul edilir; 1912'de yürürlüğe girer.
• 1924–1926: Adliye Vekili Mahmut Esat Bey döneminde ana kanunlar hazırlanır.
• 17 Şubat 1926: Türk Kanunu Medenisi (743 sayılı) TBMM'de kabul edilir.
• 1 Mart 1926 – 29 Mayıs 1926: Ceza, Borçlar ve Ticaret kanunları da aynı yıl kabul edilir.
• 1 Ocak 2002: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu yürürlüğe girer ve 743 sayılı kanunun yerini alır.

c) Kim söylüyor?

İddiayı yayanlar tek bir kesime ait değildir. Bir kesim, kanunun bir yabancı metinden aynen alındığını eleştiri olarak kullanır; bir başka kesim ise aynı cümleyi reformun cesaretini anlatmak için tekrarlar. Akademik metinlerde ise "tercüme yoluyla alınma" ifadesi yaygındır, ancak bu ifade hemen ardından gelen istisnalarla birlikte kullanılır. Sosyal medyada istisnalar çoğunlukla aktarılmaz.

d) Sosyal medyadan örnekler

4 Ekim 2026'da X'te Osmanlı ve Cumhuriyet dönemindeki kanun alımlarını tartışan bir yazışmada bir kullanıcı, Cumhuriyet döneminde kanunun yerli olarak derlenebileceğini ama "virgülüne kadar" alındığını yazdı ve örnek almakla kopyalamanın farklı olduğunu savundu. Aynı yazışmada bir başka kullanıcı, Batı'dan kanun alma yönteminin ilk olarak Osmanlı döneminde sistemli biçimde kullanıldığını, 1850 Ticaret Kanunnamesi'nin ve 1858 Ceza Kanunnamesi'nin Fransız kanunlarından uyarlandığını hatırlattı. Tartışma, "kopya" iddiasının çoğu zaman tarihsel karşılaştırmanın bir parçası olarak dolaştığını gösteriyor.

e) Karşı kanıt: Kabul edilirken yapılan değişiklikler

Oysa kanun koyucu 1926'da bazı hükümlerin toplumda benimsenmeyeceğini düşünerek bilinçli değişiklikler yaptı. Bunları madde madde sıralayalım:

• Kanuni mal rejimi: Türk Kanunu Medenisi'nin 170. maddesinde kanuni mal rejimi "mal ayrılığı" olarak düzenlendi. İsviçre Medeni Kanunu'nun o dönemki 178. maddesine göre ise kanuni mal rejimi "mal ortaklığı"ydı. Öztan, bu tercihin nedenini mal ayrılığının eski Türk devletlerinde ve İslam hukukunda da uygulanmış olmasına ve toplumun bu sisteme alışmış bulunmasına bağlar.
• Küçüklerin evlenmesi: 88. maddede olağanüstü hâllerde hâkim kararıyla küçüklerin evlenebileceği, karardan önce ana-babanın veya vasinin "dinlenmesi" gerektiği yazıldı. İsviçre metni ise ana-babanın veya vasinin "rızası"nı şart koşuyordu.
• Din seçme yaşı: 266. madde "Reşit, dinini intihapta hürdür" diyerek din seçme serbestisini reşit olmaya bağladı. İsviçre Medeni Kanunu'nun 277. maddesi bu konuda 16 yaşı yeterli görüyordu.
• Zina nedeniyle boşanma: İsviçre metnindeki "eşinin zinasına razı olanın dava hakkı yoktur" cümlesi Türk metnine bilerek alınmadı. Öztan'a göre kanun koyucu bu cümlenin toplumun ahlak anlayışıyla bağdaşmayacağını ve imam nikâhlı evlilikleri artıracağını düşündü.
• Ayrılık süresi: Türk metninin 139. maddesi ayrılık kararını en çok üç yılla sınırladı; İsviçre metninin 147. maddesi süresiz ayrılık kararına da imkân veriyordu.
• Terk nedeniyle boşanma: Türk metninde aranan ayrılık süresi üç ay iken İsviçre metninin 140. maddesinde bu süre iki yıldı.
• Nesebin reddi: Dava süresi Türk metninde bir ay, İsviçre metninde üç aydı.

2002 sonrası: Yeniden yakınlaşma

Mal rejimi konusundaki ayrılığın ilginç bir sonu var. "Medeni Kanunumuzu Nasıl Değiştirdik" başlıklı makaleye göre İsviçre'de 1 Ocak 1912'den 1984'e kadar kanuni mal rejimi mal birliğiydi; 1984'te yapılan ve 1988'de yürürlüğe giren değişiklikle kanuni mal rejimi "edinilmiş mallara katılma" oldu. Türkiye de 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'yla aynı rejimi kanuni mal rejimi olarak kabul etti. Yeni kanun için 1994'te bir komisyon çalışmaya başladı; çalışmalar 57. hükümet döneminde Adalet Bakanı Hikmet Sami Türk tarafından hızlandırıldı ve kanun 22 Kasım 2001'de TBMM'de kabul edildi. Yeni kanun yaklaşık 1030 maddeden oluşur ve 743 sayılı kanundan daha sade bir Türkçe kullanır.

Hüküm: Kısmen doğru, ama eksik

1926 Türk Kanunu Medenisi'nin İsviçre Medeni Kanunu'nu esas aldığı ve büyük ölçüde tercüme yoluyla hazırlandığı doğrudur; bu, reformun bilinçli bir tercihiydi. Ancak "hiçbir değişiklik yapılmadı" ve "virgülüne kadar kopyalandı" ifadeleri yanlıştır. Kanuni mal rejiminden din seçme yaşına, boşanma sürelerinden nesebin reddine kadar birçok hüküm kabul sırasında Türkiye'nin toplumsal şartları gözetilerek değiştirildi. Kanun, sonraki yıllarda da yapılan değişikliklerle uyarlanmaya devam etti.

Medeni Kanun tartışması, bir hukuk aktarımının nasıl değerlendirileceği konusunda düşündürücü. Bir yasanın büyük ölçüde yabancı bir metinden alınması tarihî bir gerçek ve dönemin hukukçuları bunu gizlemedi. Ama "hiç değiştirilmedi" demek, ayrıntılara bakınca doğru çıkmıyor. Bizce asıl ilginç olan, uyarlamanın hangi noktalarda yapıldığı; bu değişiklikler, kanunu hazırlayanların toplumun durumunu nasıl gördüğünü yansıtıyor. Bir hukuk sisteminin başka bir ülkeden alınması, ardından yıllar içinde yerel ihtiyaçlarla şekillenmesi, pek çok ülkenin modernleşme deneyiminde görülen bir süreç. Tartışmayı abartılı ifadelerden arındırmak, konuyu daha anlaşılır kılıyor.