1926 Türk Ceza Kanunu Mussolini İtalyası'ndan mı alındı? 1889 Zanardelli Kanunu, 1930 Rocco Kanunu ve tarih sırası

Sosyal medyada ve bazı tartışmalarda sık tekrarlanan bir cümle var: "1926 Türk Ceza Kanunu faşist İtalya'nın, Mussolini'nin ceza kanunundan kopyalandı." Cümlenin bir kısmı doğrudur: 765 sayılı Türk Ceza Kanunu gerçekten bir İtalyan kanunu esas alınarak hazırlandı. Ama esas alınan kanun Mussolini döneminin kanunu değildi. Bu konuda tarih sırasını kaynaklarla kuruyoruz.

İddia ve kısa cevap

İddia: 1926 TCK, Mussolini İtalyası'nın ceza kanunudur. Kısa cevap: Hayır. Türkçe Vikipedi'ye göre 1926 kanunu, 1889 tarihli İtalyan Zanardelli Kanunu esas alınarak hazırlandı. Mussolini 1922'de iktidara geldi; faşist dönemin ceza kanunu olan Rocco Kanunu ise 1930'da çıktı. Yani Türk kanunu, faşist kanundan dört yıl önce ve faşizmden otuz yılı aşkın süre önce yazılmış bir liberal dönem kanununu örnek aldı.

Arka plan: Zanardelli Kanunu (1889)

İngilizce Wikipedia'ya göre 1889 İtalyan Ceza Kanunu, kabulü için uğraşan Adalet Bakanı Giuseppe Zanardelli'nin adıyla anılır. İtalyan parlamentosunun iki meclisi kanunu 30 Haziran 1889'da oybirliğiyle kabul etti; kanun 1 Ocak 1890'da yürürlüğe girdi ve 1930'a kadar İtalya Krallığı'nda uygulandı. Kanun İtalya'daki ceza mevzuatını birleştirdi, savaş zamanındaki bazı askerî suçlar dışında idam cezasını kaldırdı, sınırlı bir grev hakkı tanıdı; şartlı salıverme, cezanın ıslah amacı, hâkimin takdir yetkisi ve akıl hastalığı nedeniyle cezai sorumsuzluk gibi ilkeleri getirdi.

Madde, Zanardelli'nin krala sunduğu raporda kanunların "eğitimsiz insanların bile anlamını kavrayabileceği şekilde yazılması gerektiğine" inandığını, ceza hukukunun insan ve yurttaş haklarını unutmaması gerektiğini ve suçluyu ıslah edilemez saymaması gerektiğini savunduğunu aktarır.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Aristide Calani. Dosya sayfası

Akış: 1922, 1926, 1930

• 1889-1890: Zanardelli Kanunu kabul edilir ve yürürlüğe girer.
• 1922: Mussolini iktidara gelir. İngilizce madde, Zanardelli Kanunu'nun pek çok hükmünün bundan sonra fiilen uygulanmadığını yazar.
• 1 Mart 1926: Türkçe Vikipedi'deki Atatürk maddesine göre 1889 İtalyan Zanardelli Kanunu örnek alınarak hazırlanan 765 sayılı Türk Ceza Kanunu TBMM'de kabul edilerek yürürlüğe konur.
• 1930: İtalya'da Zanardelli Kanunu'nun yerini, dönemin Adalet Bakanı Alfredo Rocco'nun adını taşıyan Rocco Kanunu alır. İngilizce Rocco Kanunu maddesine göre kanun 1 Temmuz 1931'de yürürlüğe girdi ve idam cezasını yaygın suçlar için yeniden getirdi.

"Esas alınmak" ne demek?

İngilizce Zanardelli maddesi, 1926 Türk Ceza Kanunu'nun, kısmen Napolyon kanununu örnek alan 19. yüzyıl Osmanlı ceza kanununun yerine geçtiğini ve Zanardelli Kanunu'na "kısmen" dayandığını yazar. Madde dikkat çekici bir farkı da kaydeder: İtalyan kanunu idamı kaldırmışken Türk kanunu idam cezasını içeriyordu; idam Türkiye'de ancak 2004'te kaldırıldı. Yani 1926 kanunu Zanardelli'nin yapısını izledi ama en tanınan özelliklerinden birini almadı.
1936 değişikliği: tartışmanın asıl kaynağı

Türkçe Vikipedi'ye göre 1926 TCK, yürürlükte kaldığı süre boyunca toplam 54 kez değiştirildi ve bunların en önemlisi 1936 değişikliğiydi. Bu değişiklikle kanuna, bir sosyal sınıfın diğerleri üzerinde tahakküm kurmasını ya da bir sosyal sınıfı ortadan kaldırmayı amaçlayan örgüt kurmayı ve bu yönde propaganda yapmayı cezalandıran 141. ve 142. maddeler eklendi. Madde, bu maddelerin 12 Nisan 1991'de yürürlükten kalkana kadar pek çok sosyalist aydının hüküm giymesine yol açtığını yazar.

Kanunun "faşist" diye anılmasının arkasında büyük ölçüde bu sonraki değişiklikler yatar. Ama 1936 değişikliklerinin hangi kaynaktan esinlendiği konusunda kaynaklarımız bilgi vermediği için bu konuda bir şey söylemiyoruz; burada yalnızca 1926'daki ilk metnin kaynağını ayırıyoruz.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Giona Ogliari. Dosya sayfası

Sonrası: 2005'teki yeni kanun

İngilizce Wikipedia'nın Türk Ceza Kanunu maddesine göre yeni kanun için Adalet Bakanlığı 21 Aralık 1999'da bir komisyon kurdu; taslak 2001'de hazırlandı ve 12 Mart 2003'te Meclis'e gönderildi. Yeni TCK 26 Eylül 2004'te kabul edildi, 12 Ekim 2004'te Resmî Gazete'de yayımlandı ve 1 Haziran 2005'te yürürlüğe girdi. Böylece 1926 kanunu "eski ceza kanunu" oldu. Türkçe madde, 5237 sayılı yeni kanunun Alman ceza doktrini ve kanunundan esinlendiğini yazar.
Sonuç ve bugünkü anlamı

"Mussolini'nin kanunu" ifadesi tarih sırasına uymaz. 1926 Türk Ceza Kanunu'nun örneği, Mussolini'den önceki liberal İtalya'nın, idamı kaldıran ve ıslah fikrini öne çıkaran Zanardelli Kanunu'ydu; faşist dönemin Rocco Kanunu ise dört yıl sonra çıktı. Türk kanununun sonraki yıllarda sertleşen maddeleri ayrı bir tartışma konusudur ve onları ilk metinle karıştırmamak gerekir. Görseller kanuna adını veren Giuseppe Zanardelli'yi gösterir.