Sarayburnu Anıtı ilk Atatürk heykeli mi? Bornova'daki büst, Abidin Bey'in telgrafı ve Krippel'in 1926 takvimi

İstanbul'da Sarayburnu Parkı'ndaki Atatürk Anıtı, rehberlerde ve haberlerde çoğu zaman "Türkiye'nin ilk Atatürk heykeli" diye tanıtılır. Bu bilgi 1926'dan beri tekrarlanır; ama aynı yıl bir okul müdürü buna gazete sayfalarında itiraz etmişti. Bu konuda "ilk" unvanının nereden geldiğini, itirazın neye dayandığını ve kaynakların bugün ne dediğini anlatıyoruz.

İddia ve kısa cevap

İddia: Sarayburnu Atatürk Anıtı, Türkiye'de dikilen ilk Atatürk heykelidir. Kısa cevap: Tartışmalı. Türkçe Vikipedi, Sarayburnu Anıtı'nı "Türkiye'de dikilen ilk Mustafa Kemal Atatürk anıtı olarak bilinir" diye tanıtır; "bilinir" kelimesi bilinçli bir çekincedir. Aynı ansiklopedinin Bornova Sarı Köşk Atatürk Büstü maddesi ise "kimi kaynaklara göre" Bornova'daki büstün Türkiye'de yapılmış ilk Atatürk anıtı olduğunu yazar. İki eser de aynı heykeltıraşın elinden çıktı ve aralarında yaklaşık dört ay var.

Arka plan: heykel fikri ve heykeltıraş

Türkçe Vikipedi'ye göre Sarayburnu'na Mustafa Kemal Paşa'nın bir heykelini dikme fikri dönemin İstanbul Belediye Başkanı Emin Bey'e (Erkul) aitti. Öneri Belediye Meclisi'nce onaylandı, bir komisyon kuruldu ve iş Avusturyalı heykeltıraş Heinrich Krippel'e verildi. Heykel Krippel'in Viyana'daki atölyesinde yapıldı, dökümü yine Viyana'da Birleşik Maden İşletmeleri'nde gerçekleşti; parçalar halinde Türkiye'ye getirilip heykeltıraşın denetiminde yerine kuruldu.

Krippel maddesine göre sanatçı 1883'te Viyana'da doğdu, Viyana Güzel Sanatlar Akademisi'nde okudu, I. Dünya Savaşı'na topçu subayı olarak katıldı ve 1925'te Türk hükûmetinin davetlisi olarak Türkiye'ye geldi. 1938'e kadar on üç yıl Türkiye'de kalarak Atatürk heykelleri yaptı. Atatürk onu köşkte misafir etti ve heykeller için ona poz verdi. Krippel II. Dünya Savaşı nedeniyle Türkiye'ye dönemedi ve 5 Nisan 1945'te Viyana'da öldü.

Akış: Sarayburnu'nun yapımı ve açılışı

Türkçe maddeye göre anıtın yapımına 25 Ağustos 1925'te başlandı ve 3 Ekim 1926'da törenle açıldı. İstanbul halkı anıta büyük ilgi gösterdi ve gecenin geç saatlerine kadar seyre geldi. Anıt, Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı için Samsun'a giderken İstanbul'dan ayrıldığı yere kondu. Atatürk açılıştan sonra belediyeye gönderdiği telgrafta şöyle dedi: "Muhterem İstanbul Halkının ilk defa heykelimi dikmek suretiyle gösterdiği yüksek kadirşinaslıktan ... samimi teşekkürlerimi arzederim. Sözün bundan sonrası heykeltıraşlarındır."

Bu telgraftaki "ilk defa heykelimi dikmek" ifadesi, "ilk heykel" algısını besleyen kaynaklardan biridir.

Bornova'daki büst ve Abidin Bey'in telgrafı

Bornova Sarı Köşk Atatürk Büstü maddesine göre büst, İzmir'in Bornova ilçesinde, Bornova Tren İstasyonu karşısındaki Sarı Köşk'ün bahçesindedir. Sarı Köşk 1933'e kadar Ziraat Mektebi olarak kullanıldı; bugün Ege Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi dekanlığıdır. Madde, Mustafa Kemal'in 1925'teki yurt gezisi sırasında 15 Ekim 1925'te okulu ziyaret ettiğini, okul idaresinin de bu ziyaretten sonra Haziran 1926'da bahçeye bir Atatürk heykeli diktiğini yazar. Kaidedeki Osmanlıca yazı şöyledir: "Türkiye'nin büyük dahi ve halaskârı, Türk çiftçisinin ulu rehberi, Cumhur reisimiz büyük Gazi Mustafa Kemal Paşa hazretlerinin İzmir Ziraat Mektebi'ni teşrifleri hatıra-i şükranıdır. Haziran 1926."

Ekim 1926'da Sarayburnu açılınca basında Sarayburnu heykelinin dikilen ilk heykel olduğu yazıldı. Bunun üzerine Ziraat Mektebi Müdürü Abidin Bey bir telgraf çekerek, Bornova'da yaklaşık dört ay önce bir Gazi heykelinin açıldığını yerel ve ulusal basına bildirdi.

Neden "ilk" sayılmadı?

Bornova büstü küçük bir eserdir. Madde ölçülerini verir: kaidesiyle 2,45 metre; mermer kaide 1,60 metre, büst kısmı 85 santim. Mustafa Kemal sivil giyimli, ellerini göğsünün altında kavuşturmuş olarak betimlenmiştir. Madde, Sarayburnu'na göre çok küçük olan bu heykelin Krippel tarafından küçük bir deneme ya da eskiz olarak yapılmış olabileceğinin düşünüldüğünü yazar. Ayrıca Gazi'nin 24 Haziran 1926'daki İzmir gelişinde okulu ziyaret edip etmediği ve açılışta bulunup bulunmadığı kesin olarak bilinmez.

Sarayburnu ise bir belediyenin kararıyla, şehrin simge noktalarından birinde, büyük bir törenle açılan anıt heykeldi. Krippel maddesi onu "Cumhuriyet ideolojisinin görselleştirilmesi yolunda atılan ilk adım" diye tanımlar. "İlk" unvanı büyük ölçüde bu ölçek ve görünürlük farkından gelir.

Konya'nın payı

Krippel maddesi bir ayrıntı daha verir: Atatürk anıtı yaptırma fikri ilk defa Konya'dan gelmişti ve Konya Belediye Reisi Kâzım Bey, dikilecek heykel için Atatürk'ten izin almıştı. Konya Anıtı ise 29 Ekim 1926'da, Sarayburnu'ndan üç hafta sonra açıldı. Yani "ilk fikir", "ilk büst" ve "ilk anıt" unvanları üç ayrı şehre dağılmış durumdadır.

Sarayburnu Anıtı'nın özellikleri

Türkçe maddeye göre anıt mermer kaide ve bronz heykel olmak üzere iki kısımdan oluşur ve iki kademeli dörtgen bir platformun üzerindedir. Atatürk sivil giysili bir devlet adamı olarak, sol eli belinde, sağ elini yumruk yapıp aşağı uzatmış olarak betimlenmiştir. Madde bunu, dönemin Atatürk'ü devlet adamı olarak gösteren az sayıdaki örneğinden biri sayar. Kaidenin önünde Hattat Kâmil Akdik'in yazısıyla "tarihi ihtilas 1336", arkasında dikiliş tarihi 1926, yanında Cumhuriyet'in ilan tarihi yazılıdır. Kaidenin üç cephesindeki bronz madalyon yazıtlar bugün yerinde değildir. Anıtın bakımsızlığı eleştirilince İstanbul Büyükşehir Belediyesi onu 2020'de restore etti.

Sonuç ve bugünkü anlamı

"Sarayburnu ilk Atatürk heykelidir" cümlesi, Bornova'daki büstü unutur. Daha doğru ifade şudur: Sarayburnu Anıtı, Türkiye'de bir belediyenin kamusal alana diktiği ilk büyük Atatürk anıtı olarak bilinir; ama Krippel'in Bornova Ziraat Mektebi bahçesindeki küçük büstü dört ay önce, Haziran 1926'da açılmıştı. Abidin Bey'in 1926'daki telgrafı, "ilk" unvanlarının basında nasıl kurulduğunu ve nasıl itiraz edildiğini gösteren güzel bir belgedir. Görsellerden biri Servet-i Fünun'un Ekim 1926'da yayımladığı Sarayburnu heykelini, diğeri Bornova'daki büstü gösterir.