Eskişehir 1919-1922: İngiliz işgalinden Yunan işgaline, demiryolu kavşağı bir şehrin kurtuluşu (2 Eylül 1922)

Eskişehir, Kurtuluş Savaşı haritasında demiryolunun Ankara'ya, Kütahya'ya ve Afyon'a ayrıldığı noktada duruyordu. Bu yüzden şehir üç yıl içinde iki ayrı işgal yaşadı: önce İngiliz, sonra Yunan. İnönü muharebeleri hemen batısında yapıldı, 1921 yazında kaybedilmesi ordunun Sakarya'nın doğusuna çekilmesine yol açtı. Bu yazı Eskişehir'in 1919-1922 arasındaki hikâyesini şehir açısından anlatıyor. Dayanaklarımız Türkçe Vikipedi'deki Türk Kurtuluş Savaşı'nda Eskişehir maddesi ile İngilizce Wikipedia'daki Battle of Kütahya–Eskişehir ve Eskişehir maddeleri.

Demiryolunun şehri

Türkçe maddeye göre Eskişehir 4 Nisan 1915'te bağımsız bir mutasarrıflık oldu. 1890'larda gelen demiryolu şehri bir kavşak noktasına dönüştürmüştü. 1892'de kurulan Cer Atölyesi, bugünkü TÜRASAŞ, demiryolu araçlarının bakım ve onarımını yapan önemli bir kuruluş hâline gelmişti. Madde demiryolunun Eskişehir'i hem ticari hem askerî bakımdan stratejik bir nokta yaptığını vurgular.

İngiliz işgali: Ocak 1919 - Mart 1920

Mondros Mütarekesi İtilaf devletlerine güvenlik gerekçesiyle önemli noktaları işgal etme hakkı veriyordu. Maddeye göre İngiliz kuvvetleri 13 Kasım 1918'de İstanbul'a çıktıktan sonra İstanbul-Bağdat demiryolu hattında önemli gördükleri yerleri işgal etmeye başladı. Ocak 1919'un sonunda Eskişehir Garı çevresinde 520 kişilik bir İngiliz birliği karargâh kurdu.

İzmir'in işgali şehirde büyük tepki gördü. Eskişehirliler 17 Mayıs 1919'da Odunpazarı'nda bir mitingle işgali protesto etti; dükkânlar 24 saat matem işareti olarak kapatıldı ve kararlar telgrafla Sadaret'e ve nezaretlere bildirildi. Madde Fransız yazar Leon Rouillon'un o günlere dair gözlemini de aktarır: Her yerde silah olduğunu, Eskişehir'de gün boyu şiddetli gösteriler yapıldığını, mağazaların kapatıldığını ve gönüllü birlikler oluşturulduğunu yazar.
Sivas Kongresi'nden sonra İstanbul ile haberleşmenin kesilmesi kararı mutasarrıf Hilmi Bey'e de bildirildi; madde Hilmi Bey'in bu karara uymadığını ve kongre kararlarına karşı tavır aldığını yazar. Damat Ferit hükümetinin 1 Ekim 1919'da istifa etmesi üzerine kurulan Ali Rıza Paşa hükümeti, Hilmi Bey'in yerine Kuvâ-yi Milliye yanlısı Çolakoğlu Sabri Bey'i atadı. Hilmi Bey 4 Ekim 1919'da öğle yemeği için evine giderken uğradığı bir saldırıda öldürüldü.

İngiliz işgali Mart 1920'de sona erdi. Maddeye göre 17 Mart 1920'de Ali Fuat Paşa 143. Alay ile Eskişehir-Ankara arasındaki demiryolunu yeniden denetim altına aldı. 20 Mart'ta 20. Kolordu komutan vekili Mahmut Bey, Eskişehir'deki İngiliz kuvvetlerine şehri bir saat içinde terk etmelerini bildirdi ve İngiliz birliği aynı gün çok miktarda mühimmat bırakarak ayrıldı.

İnönü'den Sakarya'ya

Türkçe madde 6-11 Ocak 1921'deki Birinci İnönü ve 26-31 Mart 1921'deki İkinci İnönü muharebelerinin şehrin hemen batısında yapıldığını ve düzenli ordunun Batı Cephesi'nde kazandığı ilk muharebeler olduğunu hatırlatır. Madde Batı Cephesi'nin beş büyük meydan muharebesinden üçünün Eskişehir'de geçtiğini de yazar.

1921 yazında durum değişti. İngilizce Kütahya-Eskişehir maddesine göre 10-24 Temmuz 1921 arasında Yunan Anadolu ordusu, İsmet Paşa komutasındaki Türk birliklerinin savunduğu Afyon-Kütahya-Eskişehir hattına saldırdı; Kütahya ve Eskişehir ile aralarındaki demiryolları alındı. Türkler yenildi ama kuşatılmaktan kurtulup Sakarya'nın doğusuna stratejik bir çekilme yaptı. Projemizdeki Kütahya-Eskişehir yenilgisi konusu bu muharebeyi ve çekilme kararını ayrıntılı anlatıyor.

Yunan işgali: Temmuz 1921 - Eylül 1922

Türkçe maddeye göre Eskişehir 20 Temmuz 1921'de Yunan ordusu tarafından işgal edildi; iki gün sonra, 22 Temmuz'da Yunanistan Kralı I. Konstantin şehre geldi. Madde Suzan Albek'in kitabından o günleri anlatan bir tanıklık aktarır: Yağmalanan çarşı dükkânları, erzak deposuna çevrilen Kurşunlu Camii'nin menzilhanesi, hastaneye dönüştürülen Odunpazarı'ndaki okul, evlere astırılan beyaz bayraklar ve gece dokuzdan sonra sokağa çıkma yasağı. Komşular sokağa çıkmadan birbirine gidebilmek için bahçe duvarlarına delik açmıştı.
Madde, Yunan işgali sırasında Hüsnü Yusuf adlı bir memurun Hatif adlı bir gazete çıkardığını ve bu gazetede Mustafa Kemal aleyhine yayın yapıldığını da kaydeder.

2 Eylül 1922

Büyük Taarruz 26 Ağustos 1922'de başladı. Türkçe maddeye göre Seyitgazi 1 Eylül'de, Eskişehir 2 Eylül 1922'de Yunan işgalinden kurtuldu. Madde Hâkimiyet-i Milliye gazetesinin muhabirine dayanarak çekilen Yunan ordusunun 250 kişiyi öldürdüğünü, şehir merkezinde 4 fabrikayı, 5 hamamı, 3 mescidi, 2 camiyi, 10 okulu, 2 bin haneyi, 22 otel ve hanı, 2 bin mağaza ve dükkânı ateşe verdiğini, köylerde 13 bin hane ile 2 bin ağılı yaktığını yazar. Bu rakamlar savaş sırasında yayımlanmış bir gazete haberine dayanıyor; kaynağı bu olarak okunmalı.

İngilizce Eskişehir maddesi de bugünkü şehrin büyük bölümünün Kurtuluş Savaşı'ndan sonra yeniden inşa edildiğini, ama Kurşunlu Camii gibi bazı tarihî yapıların ayakta kaldığını yazar.

Bugün

Türkçe maddeye göre kurtuluş günü olan 2 Eylül bugün Eskişehir'de bir kampüse, caddeye, gazeteye ve okullara adını vermiştir. Odunpazarı'nda bir Kurtuluş Müzesi, Tepebaşı'nda Ulus Anıtı bulunuyor.

Eskişehir'in Kurtuluş Savaşı'ndaki yeri, demiryolu kavşağı olmasından geliyordu. İngilizler 1919'da şehre bu yüzden yerleşti, 1920'de bu yüzden çıkarıldı; İnönü'deki iki muharebe bu yolu korumak için verildi; 1921'deki kaybı ise ordunun Sakarya'nın doğusuna çekilmesiyle sonuçlandı.