#1Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, 11 Haziran 1930'da TBMM'de kabul edilen 1715 sayılı kanunla kuruldu ve 3 Ekim 1931'de faaliyete geçti. Bu tarihe kadar Türkiye'de banknot çıkarma ayrıcalığı, merkezi Londra'da olan ve İngiliz-Fransız sermayeli Osmanlı Bankası'ndaydı. Merkez Bankası'nın kuruluşu, para basma yetkisinin ve para politikasının ulusal bir kuruma geçmesi anlamına geliyordu. Bu yazıda bu yolun Osmanlı'dan nasıl başladığını, hangi tartışmalardan geçtiğini ve 1930'daki kanunun neler getirdiğini anlatıyoruz.
Osmanlı mirası: Osmanlı Bankası
Türkçe Vikipedi'ye göre 19. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nun artan borçları, merkez bankası işlevlerini görecek bir kuruma ihtiyacı artırdı. 1847'de Galata bankerlerince kurulan Bank-ı Dersaadet'ten sonra 1856'da İngiliz sermayeli Osmanlı Bankası kuruldu. İngilizce Vikipedi'ye göre banka 1863'te İngiliz-Fransız ortaklığı olarak "Bank-ı Osmanî-i Şahane" adıyla yeniden yapılandırıldı ve otuz yıllığına tek başına banknot çıkarma ayrıcalığı aldı.
Yerli sermayeyle bir merkez bankası kurma çabası Osmanlı'nın son yıllarında da görüldü. İngilizce kaynak, bu çabanın 11 Mart 1917'de Osmanlı İtibar-ı Millî Bankası'nın kurulmasıyla sonuçlandığını yazar. Bu banka 1927'de İş Bankası ile birleşecekti.
Türkçe Vikipedi'ye göre Cumhuriyet kurulunca Osmanlı Bankası ile bir anlaşma yapıldı ve banka 1935'e kadar banknot çıkarma ayrıcalığına sahip kılındı. Ancak genç Cumhuriyet kendine ait bir merkez bankasının eksikliğini hissediyordu. Çeşitli ülkelerden uzmanlar ve öğretim üyeleri çağrıldı. Hazırlanan raporlar bir merkez bankasına ihtiyaç olduğunu, ama yeni devletin bunun için gereken koşulları henüz sağlayamayacağını da belirtiyordu.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası. Dosya sayfası
İngilizce Vikipedi'ye göre 1928'de Türkiye'ye davet edilen Hollanda Merkez Bankası yönetim kurulu üyesi Gerard Vissering, raporunda hükûmete bağlı olmayan bağımsız bir merkez bankasının gerekliliğini vurguladı. 1929'da İtalyan uzman Kont Volpi de Türk parasının istikrarını sağlamak için bir merkez bankası kurulmasının gerekli olduğunu savundu.
Türkçe kaynağa göre önce Osmanlı Bankası'nın millîleştirilmesi düşünüldü, ama ülkenin ekonomik koşulları buna izin vermedi. Ardından yeni kurulan İş Bankası'nın merkez bankasına dönüştürülmesi gündeme geldi. Merkez bankasının bağımsız çalışması gerektiği görüşü ağır basınca ayrı bir kurum kurulmasına karar verildi.
1715 sayılı kanun
Kanun 11 Haziran 1930'da TBMM'de kabul edildi, 30 Haziran 1930'da Resmî Gazete'de yayımlandı. Banka anonim şirket olarak kuruldu ve Türkiye'de banknot çıkarma ayrıcalığı ona verildi. İngilizce Vikipedi'ye göre 1715 sayılı kanunda bankanın ana amacı ülkenin ekonomik kalkınmasını desteklemekti; bugünkü kanundaki gibi fiyat istikrarı değil.
Bankanın hisseleri İngilizce kaynağa göre dört gruba ayrılır:
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Dursun Sülük. Dosya sayfası
Merkez Bankası bugün banknot çıkarma tekeline sahiptir, para ve kur politikasını yürütür, ödeme sistemlerini işletir. Türkçe kaynağa göre bankanın bugünkü ana amacı fiyat istikrarıdır. 1930'daki kuruluş kanununda ise bu amaç ekonomik kalkınmayı desteklemekti. Bu fark, Cumhuriyet'in ilk yıllarında merkez bankasından ne beklendiğini gösterir: yeni devlet için para kurumları, kalkınmanın araçlarıydı.
Osmanlı mirası: Osmanlı Bankası
Türkçe Vikipedi'ye göre 19. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nun artan borçları, merkez bankası işlevlerini görecek bir kuruma ihtiyacı artırdı. 1847'de Galata bankerlerince kurulan Bank-ı Dersaadet'ten sonra 1856'da İngiliz sermayeli Osmanlı Bankası kuruldu. İngilizce Vikipedi'ye göre banka 1863'te İngiliz-Fransız ortaklığı olarak "Bank-ı Osmanî-i Şahane" adıyla yeniden yapılandırıldı ve otuz yıllığına tek başına banknot çıkarma ayrıcalığı aldı.
Yerli sermayeyle bir merkez bankası kurma çabası Osmanlı'nın son yıllarında da görüldü. İngilizce kaynak, bu çabanın 11 Mart 1917'de Osmanlı İtibar-ı Millî Bankası'nın kurulmasıyla sonuçlandığını yazar. Bu banka 1927'de İş Bankası ile birleşecekti.
Tarih notu
Cumhuriyet'in ilk yılları: geçici çözümMerkez Bankası'na giden yol:
- 1847: Bank-ı Dersaadet.
- 1856: Osmanlı Bankası kurulur.
- 1863: Bank-ı Osmanî-i Şahane; banknot çıkarma ayrıcalığı.
- 11 Mart 1917: Osmanlı İtibar-ı Millî Bankası.
- Cumhuriyet'in ilk yılları: Osmanlı Bankası ile anlaşma; banknot ayrıcalığı 1935'e kadar tanınır.
- 1928: Hollandalı Gerard Vissering'in raporu.
- 1929: İtalyan uzman Kont Volpi'nin görüşü.
- 11 Haziran 1930: 1715 sayılı Merkez Bankası Kanunu TBMM'de kabul edilir.
- 30 Haziran 1930: Kanun Resmî Gazete'de yayımlanır.
- 3 Ekim 1931: Merkez Bankası faaliyete geçer.
- 1955: Banknot Matbaası kurulur; 1957'den itibaren banknotlar Türkiye'de basılır.
- 1847: Bank-ı Dersaadet.
- 1856: Osmanlı Bankası kurulur.
- 1863: Bank-ı Osmanî-i Şahane; banknot çıkarma ayrıcalığı.
- 11 Mart 1917: Osmanlı İtibar-ı Millî Bankası.
- Cumhuriyet'in ilk yılları: Osmanlı Bankası ile anlaşma; banknot ayrıcalığı 1935'e kadar tanınır.
- 1928: Hollandalı Gerard Vissering'in raporu.
- 1929: İtalyan uzman Kont Volpi'nin görüşü.
- 11 Haziran 1930: 1715 sayılı Merkez Bankası Kanunu TBMM'de kabul edilir.
- 30 Haziran 1930: Kanun Resmî Gazete'de yayımlanır.
- 3 Ekim 1931: Merkez Bankası faaliyete geçer.
- 1955: Banknot Matbaası kurulur; 1957'den itibaren banknotlar Türkiye'de basılır.
Türkçe Vikipedi'ye göre Cumhuriyet kurulunca Osmanlı Bankası ile bir anlaşma yapıldı ve banka 1935'e kadar banknot çıkarma ayrıcalığına sahip kılındı. Ancak genç Cumhuriyet kendine ait bir merkez bankasının eksikliğini hissediyordu. Çeşitli ülkelerden uzmanlar ve öğretim üyeleri çağrıldı. Hazırlanan raporlar bir merkez bankasına ihtiyaç olduğunu, ama yeni devletin bunun için gereken koşulları henüz sağlayamayacağını da belirtiyordu.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası. Dosya sayfası
Dikkat: yanlış bilinen
Uzman raporları: Vissering ve Volpi1927 tarihli banknot görseli yanıltmasın: Cumhuriyet'in ilk kâğıt paraları Merkez Bankası'ndan önce, 1927 tarihli olarak tedavüle girdi. Yani Türkiye'de Türk lirası banknotu Merkez Bankası kurulmadan önce de vardı; Merkez Bankası 1931'den sonra banknot çıkarma ayrıcalığını devraldı. Bir başka karışıklık: İngilizce Vikipedi'ye göre banknotlar ancak 1957'den itibaren Türkiye'de, Merkez Bankası'nın 1955'te kurulan matbaasında basılmaya başladı; ondan önce yurt dışında bastırılıyordu.
İngilizce Vikipedi'ye göre 1928'de Türkiye'ye davet edilen Hollanda Merkez Bankası yönetim kurulu üyesi Gerard Vissering, raporunda hükûmete bağlı olmayan bağımsız bir merkez bankasının gerekliliğini vurguladı. 1929'da İtalyan uzman Kont Volpi de Türk parasının istikrarını sağlamak için bir merkez bankası kurulmasının gerekli olduğunu savundu.
Türkçe kaynağa göre önce Osmanlı Bankası'nın millîleştirilmesi düşünüldü, ama ülkenin ekonomik koşulları buna izin vermedi. Ardından yeni kurulan İş Bankası'nın merkez bankasına dönüştürülmesi gündeme geldi. Merkez bankasının bağımsız çalışması gerektiği görüşü ağır basınca ayrı bir kurum kurulmasına karar verildi.
1715 sayılı kanun
Kanun 11 Haziran 1930'da TBMM'de kabul edildi, 30 Haziran 1930'da Resmî Gazete'de yayımlandı. Banka anonim şirket olarak kuruldu ve Türkiye'de banknot çıkarma ayrıcalığı ona verildi. İngilizce Vikipedi'ye göre 1715 sayılı kanunda bankanın ana amacı ülkenin ekonomik kalkınmasını desteklemekti; bugünkü kanundaki gibi fiyat istikrarı değil.
Bankanın hisseleri İngilizce kaynağa göre dört gruba ayrılır:
- (A) grubu: Yalnızca hazineye ait.
- (B) grubu: Ulusal bankalara ait.
- (C) grubu: Ulusal bankalar dışındaki bankalara ve imtiyazlı şirketlere ait.
- (D) grubu: Türk ticari kuruluşlarına ve Türk vatandaşı gerçek ve tüzel kişilere ait.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Dursun Sülük. Dosya sayfası
Ek bilgi
Bugüne kısa bir köprüTürkçe Vikipedi, kuruluş öncesinde hazırlanan uzman raporlarındaki reform önerilerine tam olarak yer verilmemesinin sonradan eleştiri konusu olduğunu belirtir. Kuruluş, 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nın hemen ardına denk gelir; Volpi'nin 1929'da paranın istikrarını öne çıkarması bu dönemin kaygısını yansıtır. İngilizce Vikipedi'ye göre banka, çeşitli kurumların yürüttüğü görevlerin tek elde toplanmasıyla 3 Ekim 1931'de çalışmaya başladı. Osmanlı'da hazine işlemleri, para ve kredi işleri, altın ve döviz ticareti; hazine, darphane, kuyumcular, sarraflar, vakıflar ve loncalar gibi farklı kurumlar tarafından yürütülüyordu.
Merkez Bankası bugün banknot çıkarma tekeline sahiptir, para ve kur politikasını yürütür, ödeme sistemlerini işletir. Türkçe kaynağa göre bankanın bugünkü ana amacı fiyat istikrarıdır. 1930'daki kuruluş kanununda ise bu amaç ekonomik kalkınmayı desteklemekti. Bu fark, Cumhuriyet'in ilk yıllarında merkez bankasından ne beklendiğini gösterir: yeni devlet için para kurumları, kalkınmanın araçlarıydı.
Kaynaklar
- Vikipedi, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası maddesi (tr.wikipedia.org)
- English Wikipedia, Central Bank of the Republic of Turkey (en.wikipedia.org)
- Vikipedi, Türkiye İş Bankası maddesi (tr.wikipedia.org)