Trakya-Paşaeli Cemiyeti ve Büyük Edirne Kongresi (9-13 Mayıs 1920): Trakya'nın savunma kararı

Anadolu'dan önce Trakya

Mondros Mütarekesi'nin hemen ardından Doğu Trakya'da örgütlenen Trakya-Paşaeli cemiyeti, Millî Mücadele'nin Anadolu dışındaki en erken teşkilatlarından biridir. Türkçe Vikipedi, cemiyetin Mayıs 1919'dan yaklaşık altı ay önce kurulduğunu vurgular. Cemiyet 1919-1920 arasında beş kongre topladı; bunların en kapsamlısı, Ankara'da Büyük Millet Meclisi'nin açılışından iki hafta sonra Edirne'de toplanan ve Trakya'nın Yunan işgaline karşı silahla savunulmasına karar veren 9-13 Mayıs 1920 tarihli Büyük Edirne Kongresi'dir. Bu yazı ağırlıkla Hüsnü Özlü'nün Uluslararası Avrasya Sosyal Bilimler Dergisi'nde 2012'de yayımlanan ve ankaraAnkara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü arşivindeki kongre tutanaklarını kullanan makalesine dayanır.

Kuruluş

Özlü'ye göre Edirne Mebusu Faik (Kaltakkıran) Bey, Edirne Belediye Reisi Şevket Bey, Avukat Şeref (Aykut) Bey, tüccar Yolageldili Kasım Efendi ve bazı Edirneliler 2 Kasım 1918'de İstanbul'da bir araya geldi. Vikipedi bu toplantının Kasım Bey'in Küçük Kınaciyan Hanı'ndaki yazıhanesinde yapıldığını ve Talat Paşa'nın yönlendirmesiyle gerçekleştiğini, cemiyetin Teşkilât-ı Mahsusa aracılığıyla devletçe desteklendiğini yazar. Özlü, Mondros'un 7. maddesinin Trakya'yı işgal tehlikesiyle karşı karşıya bıraktığını ve işgalin 4 Kasım 1918'de Fransızların Uzunköprü-Sirkeci demiryolunu ele geçirmesiyle başladığını anlatır; Yunanlılar, demiryolunun korumasını Fransızlardan devralarak 9 Ocak 1919'da Uzunköprü'ye girdi.

Cemiyetin amacı, kendi programının 1. ve 9. maddelerine göre Doğu ve Batı Trakya'nın Osmanlı yönetimi altında kalmasıydı. Vikipedi'ye göre merkezi Edirne'deydi, bir başkan ve on iki üyeli bir yönetim kurulu vardı ve dönemin siyasi partileriyle bağı yoktu. Üyeler, Trakya'daki Türk nüfusunun sayısal, ekonomik ve kültürel ağırlığını anlatan harita, grafik ve broşürler hazırlayıp Amerika Birleşik Devletleri'ne, İtilâf devletlerine ve Paris Barış Konferansı'na gönderdi; yabancı basındaki haberlere cevap verdi. Resmî yayın organı Trakya-Paşaeli gazetesiydi; Vikipedi gazetenin 47 sayı çıktığını yazar. Özlü, gazetenin bir sayısında Amerika Cumhurbaşkanı Wilson'a hitaben yazılmış bir metin yayımlandığını aktarır.

Batı Trakya sorunu ve Sivas'tan gelen birlik çağrısı

Sivas Kongresi bütün yerel cemiyetleri Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti çatısında birleştirdi. Vikipedi'ye göre Edirne Belediyesi'nde 7 Ekim 1919'da yapılan toplantının ardından Şevket (Dağdeviren) Bey'in Mustafa Kemal'e çektiği telgrafla Trakya cemiyeti de bu çatıya girdi. Ancak Trakya'daki teşkilat, Batı Trakya'yı da kapsayan hedefinden vazgeçmedi. Özlü'nün aktardığı 3 Şubat 1920 tarihli telgrafta Mustafa Kemal Paşa, Edirne'deki 1. Kolordu Komutanı Cafer Tayyar Bey'e Doğu Trakya'nın tartışmasız biçimde Osmanlı ülkesinin parçası olduğunu, Batı Trakya'nın birliğini ısrarla ileri sürmenin ise o dönem için fayda getirmeyeceğini bildirdi. Özlü bu ayrılığın cemiyet içinde de bölünmelere yol açtığını yazar.

Lüleburgaz Kongresi

16 Mart 1920'de İstanbul'un işgalinin ardından Trakya mebuslarından Gelibolu'dan Şakir (Kesebir), Hayreddin ve Süleyman Faik beyler Sadrazam Damat Ferit Paşa'yı ziyaret ettiler; Özlü'ye göre sadrazam silahlı direnişin boşuna olacağını söyleyip kaderlerine razı olmalarını tavsiye etti. Bunun üzerine Şakir Bey'in başkanlığında 31 Mart-2 Nisan 1920 arasında Lüleburgaz'da bir kongre toplandı. Edirne vilayetinin (Edirne, Kırklareli, Tekirdağ ve Gelibolu sancakları) ve Çatalca sancağının her nahiyesinden birer delegenin katıldığı kongrede 67 kişi bulundu. Kongre Trakya'nın Türk hâkimiyetinde kalması gerektiğini, her türlü işgal ve ihtilal hareketine karşı direnileceğini ilan etti; her livadan ikişer kişiden oluşan ve Cafer Tayyar Bey'in tabii üye olduğu bir "Trakya Müdafaa-i Hukuk Merkez Heyeti" kurdu ve Ankara'da toplanacak olağanüstü Meclis'e üç kişilik bir heyet gönderilmesine karar verdi.

Özlü'ye göre bu kongrede kurulan merkez heyetinin Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nden bağımsız çalışacağını duyurması, İstanbul Hükümeti'nin tepkisini çekmemek için yapılmıştı; ama yazar bu kararın Anadolu ile Rumeli arasındaki bağı zayıflattığını belirtir. Mustafa Kemal Paşa 3 Nisan 1920'de Temsil Heyeti adına kongreyi kutlayan bir telgraf gönderdi ve Edirne vilayetinden seçilecek üyelerin Ankara'ya bir an önce gönderilmesini istedi. Kongreden hemen sonra, 6 Nisan 1920'de Karaağaç'a gelen General Franchet d'Esperey, Cafer Tayyar Bey ve cemiyet üyelerine Trakya'da maceraya atılmamalarını tavsiye etti ve Fransız mandasının Yunan işgalini önleyeceğini ima etti; kendisine Trakya'nın sonuna kadar savunulacağı cevabı verildi.

Beş gün, beş oturum

Kongre 9 Mayıs 1920'de merkez heyeti reisi Şevket Bey'in başkanlığında açıldı. Gündem iki başlıktaydı: Trakya'nın Osmanlı'nın ayrılmaz bir parçası olduğunun savunulması ve hükûmetin yetersiz kalması ya da işgal hâlinde başvurulacak önlemler. Birinci gün delegelerin düşüncelerini serbestçe söyleyebilmesi için güvence istendi; Cafer Tayyar Bey Yunan ordusunun Trakya'da izleyeceği stratejiyi, birliklerin durumunu, seferberlik ve iaşe hazırlıklarını anlattı. İkinci gün İstanbul Hükümeti ile birlikte hareket edilmesini savunan ve savaş ile seferberlik kararını ancak padişahın verebileceğini söyleyen delegeler konuştu. Cafer Tayyar Bey, siyasetin iflas ettiğini, kendilerinin savaş ilan etmediğini ama savunma önlemlerinin alınması gerektiğini söyledi; Gelibolu delegesi Şakir Bey de memleketin düşmana karşı savunulacağını açıkça dile getirdi.

Üçüncü gün sanremoSan Remo Konferansı'na Trakya adına gönderilecek delegeler tartışıldı ve Galip Bahtiyar, Galip Kemali ve Salih Cevdet beyler üzerinde uzlaşıldı. Dördüncü gün Cafer Tayyar Bey seferberlikte asker toplama, iaşe, asayiş, silah ve menzil işlerini, kıyıların korunmasını ve askere gidenlerin ailelerine yardımı gündeme getirdi. Aynı gün Lüleburgaz'da kurulan Trakya Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye teşkilatı ile eski Trakya-Paşaeli teşkilatının birleştirilmesine ve birleşik yapının Trakya-Paşaeli adıyla devam etmesine karar verildi. Beşinci ve son gün, 13 Mayıs'ta, merkez heyetinin yeniden seçimi tartışıldı ve her livadan üçer üye seçilmesi kabul edildi.

13 Mayıs kararları

Özlü'nün tutanaktan aktardığı kararlara göre kongre: Trakya'nın Osmanlı topluluğundan ayrılarak Yunanistan'a verilmesi tasavvurunu kesinlikle reddetti; Trakya'nın Yunanlılar tarafından işgaline ya da bunu kolaylaştıracak iç ihtilal hareketlerine karşı direnileceğini ve savunma yapılacağını ilan etti; iki teşkilatı birleştirerek beş liva adına üçer delegeden oluşan bir merkez heyeti seçti. Edirne'den Belediye Reisi Şevket Bey, tüccar Kasım Efendi ve Ahırköylü Ahmet Bey; Tekirdağ'dan eski mebus Faik Bey, Malkaralı Nazmi Bey ve Saraylı Ali Naki Bey; Gelibolu'dan eski mebus Şakir Bey, Baha Bey ve Ekrem Bey; Çatalca'dan eski mebus Hayreddin Bey, Halil Sadi Bey ve Hüseyin Şevket Bey; Kırkkilise'den Lüleburgazlı Şevket Bey, Babaeskili Hamdi Bey ve Kırkkiliseli Nazmi Bey seçildi. "Millî Kumandan" sıfatıyla Miralay Cafer Tayyar Bey de heyetin üyesiydi. Heyete, siyasi teşebbüslerden fiilî savunmanın zamanına ve biçimine kadar her konuda tam yetki verildi. Trakya'nın haklarını Avrupa'da savunmak üzere Galip Kemali, Galip Bahtiyar ve Salih Cevdet beyler, yanlarında Çorlulu Cezzarzade Ziya Bey ile murahhas seçildi.

Ankara'nın cevabı ve sonrası

Mustafa Kemal Paşa, Büyük Millet Meclisi Başkanı sıfatıyla 14 Mayıs 1920'de Trakya Müdafaa-i Hukuk Merkez Heyeti'ne çektiği telgrafta Edirne kongresinin Trakya'nın savunması yönündeki kararını uygun bulduğunu, Paris'teki Osmanlı delegelerinin milleti temsil yetkisi olmadığını ve son bilgilere göre Edirne'nin Yunanlılara verilmesinin kararlaştırıldığını bildirdi. 14/15 Mayıs tarihli ikinci bir telgrafta 1. Kolordu'nun savunma kararının Meclis'in görüşüne uygun olduğu ve Bulgarlarla anlaşma girişimlerinin yerinde bulunduğu yazıldı. Özlü'ye göre İstanbul Hükümeti, Cafer Tayyar Bey'i Nisan 1920'de görevden almış, Meclis ise kendisine "Rumeli Umum Kumandanlığı" görevini vermişti.

Kararların sınavı kısa sürede geldi. Yunan komiseri 13 Temmuz 1920'de Trakya'nın işgal edileceğini bildiren bir beyanname yayımladı; 20 Temmuz'da Yunan taarruzu başladı, Tekirdağ'a denizden çıkarma yapıldı ve Mürefte ile Çorlu işgal edildi; 24 Temmuz'da Uzunköprü düştü. Özlü'ye göre 1. Kolordu'ya bağlı 49., 55. ve 60. tümenler gerekli desteği bulamadıkları için başarılı olamadı ve Bulgaristan sınırına çekildi; Trakya tümüyle Yunan ordusunun eline geçti. Cafer Tayyar Bey 25 Temmuz 1920'de esir düştü. Vikipedi'ye göre cemiyet Lozan Antlaşması'ndan sonra çalışmalarına son verdi ve üyeleri faaliyetlerini fırka içinde sürdürdü.