Açıksöz: Üç liseli gencin Kastamonu'da kurduğu ve İstiklal Marşı'nı basan gazete

15 Haziran 1919'da Kastamonu Vilayet Matbaası'ndan iki sayfalık, dört sütunlu, üç yüz adet basılmış bir gazete çıktı. Adı "Açıksöz"dü ve fiyatı 3 kuruştu. Gazeteyi çıkaranlar Kastamonu Lisesi'ni yeni bitirmiş üç gençti. Bu küçük gazete, iki yıl içinde Kastamonu, Zonguldak, Sinop ve Çankırı'ya Milli Mücadele haberlerini taşıyan başlıca yayın organı oldu; İstiklal Marşı'nı yayımlayan ilk gazetelerden biri olarak da tarihe geçti. Açıksöz'ün hikâyesini izlerken tarihçi Faruk Söylemez'in Kastamonu basını üzerine çalışması bize yol gösterdi.

Kuruluş

Açıksöz'ü kuranlar Hüsnü (sonradan Açıksöz soyadını aldı), Ahmed Hamdi (Çelen) ve Safranbolulu Tahir (Karauğuz) adlı üç arkadaştı. Kastamonu Lisesi Müdürü Mehmet Behçet Bey ve lise öğrencileri de işe katıldı. Gazetenin adını Hüsnü Bey önerdi ve yıllar sonra bu adı soyadı olarak aldı. Gazetenin sahibi Hamdi Çelen, sorumlu müdürü Hüsnü Açıksöz'dü.

Söylemez, gazeteyi doğuran ortamı Hüsnü Açıksöz'ün kendi anlatımından aktarır: Mondros Mütarekesi ve 15 Mayıs 1919'da İzmir'in işgalinden sonra Kastamonu'da yaşanan taşkınlıklar, şehrin gençlerinde bir tepki uyandırmıştı. Açıksöz'ün çıkarılması düşüncesi bu ortamda doğdu. Gazete daha ilk günlerinden itibaren Kuva-yı Milliye'yi destekledi ve Üçüncü Ordu Müfettişi Mustafa Kemal Paşa'nın telgraflarını yayımlamaktan çekinmedi.

Haftalıktan günlüğe

Gazetenin yayın düzeni, Kastamonu'nun Milli Mücadele'deki yeriyle birlikte değişti. Söylemez'in aktardığı ayrıntılar şunlardır:

• İlk 12 sayı 38x41 boyutunda, dört sütunlu ve iki sayfaydı.
• 1919 Temmuzu'nun ilk haftasında matbaa işçileri greve gidince 4. sayı teksir makinesinde basıldı.
• 16 Eylül 1919'dan sonra Kastamonu'nun Kuva-yı Milliye'ye katılmasıyla Milli Mücadele karşıtı Zafer gazetesi kapandı, matbaanın imkânları genişledi ve Açıksöz dört sayfaya çıktı.
• 1920 kışı çok sert geçti; İnebolu yolu kapandı ve İstanbul'dan sipariş edilen kâğıt gelmedi. Bu yüzden 14 Şubat 1920 tarihli 34. sayıdan itibaren gazete tek yaprak olarak basıldı. 21 Mart 1920'deki 39. sayıyla yeniden dört sayfaya döndü.
• 49. sayıdan itibaren Pazartesi ve Perşembe olmak üzere haftada iki kez çıktı.
• 9 Mart 1921 tarihli 128. sayıdan itibaren Cumartesi hariç her gün yayımlandı.
• 1 Nisan 1921 tarihli 149. sayıdan itibaren boyutu 41x57'ye büyütüldü.

Hüsnü Açıksöz, 1933'te yazdığı "İstiklâl Harbinde Kastamonu" adlı kitabında gazetenin yayılışını şöyle anlatır: İstanbul gazetelerinin Anadolu'ya girişi yasaklanınca gazete her gün çıkmaya başladı, 1920–1922 yıllarında dağıtım alanı çok genişledi ve basım sayısı bin beş yüzü geçti.

Gazetenin Milli Mücadele'deki rolü

Açıksöz, İzmir, Maraş ve Antep'in işgali gibi haberleri okura ulaştırdı; mitinglerde yapılan konuşmaları, çekilen protesto telgraflarını ve alınan kararları yayımlayarak mitinge katılamayanları da bilgilendirdi. Ordunun cepheden gelen başarılarını duyurdu. 1920 Eylülü'nde sivil halkın silah kullanmayı öğrenmesi için o dönemde tatil günü olan Cuma günleri talim yapılması kararlaştırıldığında, gazete halkı bu eğitimlere katılmaya çağırdı ve katılmayanları eleştirdi.

Gazete Başkomutanlık tartışmasında Mustafa Kemal Paşa'nın yanında yer aldı. Ağustos 1921'de çıkarılan Tekâlif-i Milliye emirlerini ayrıntılı biçimde anlatarak halkın bu emirlere uymasını teşvik etti. Yazar kadrosunda Kastamonu Lisesi tarih öğretmeni İsmail Hakkı (Uzunçarşılı), edebiyat öğretmeni Talat Bey ve İsmail Habib (Sevük) gibi isimler vardı.

Başyazarlar

Açıksöz'ün 261. sayısından itibaren başyazarlığı Hüsnü Açıksöz'den İsmail Habib Sevük'e geçti; Sevük her gün bir makale yazdı. 16 Aralık 1922 tarihli 609. sayıdan itibaren başyazar Dr. Fazıl Berki oldu ve bu görevi 12 Aralık 1924 tarihli 1237. sayıya kadar sürdürdü. Bu tarihten sonra başyazılar imzasız yayımlandı. 19 Eylül 1927 tarihli 2270. sayıdan itibaren Ahmed Hamdi Çelen gazeteyi tamamen Hüsnü Açıksöz'e devretti; Hüsnü Bey gazetenin hem sahibi hem başyazarı hem de sorumlu müdürü oldu.

Yeni harfler ve kapanış

Harf İnkılabı'ndan sonra gazete yeni harflere geçti. 9 Eylül 1928 tarihli 2341. sayıda ilk kez yeni harflerle dizilmiş bir haber yayımlandı ve 5 Aralık 1928 tarihli 2411. sayıdan itibaren gazete tamamen yeni harflerle çıktı. Açıksöz 14 Aralık 1931'de yayın hayatına son verdi. Hüsnü Açıksöz 1937'de "Doğrusöz" adıyla yeni bir gazete çıkardı.

Değerlendirme

Açıksöz, Anadolu'da Milli Mücadele'yi destekleyen taşra basınının en bilinen örneklerinden biridir. Üç liseli gencin kurduğu gazete, İstanbul gazetelerinin Anadolu'ya giremediği yıllarda Kastamonu, Zonguldak, Sinop ve Çankırı'da haber kaynağı oldu. İnebolu yolunun kapandığı kışta tek yaprağa inmesi bile bu gazetenin cephe yolu ile ne kadar iç içe olduğunu gösterir. Kurucusunun gazetenin adını soyadı olarak alması da Açıksöz'ün onun hayatındaki yerini anlatır.

Açıksöz'ün hikâyesi, Millî Mücadele'de basının ne kadar yerel ve kişisel bir çabayla yürütüldüğünü gösteriyor. Üç gencin kurduğu bir gazetenin bölgenin haber kaynağı hâline gelmesi, o yıllarda bilginin ne kadar değerli olduğunu anlatıyor. Bizce gazetenin kış aylarında tek yaprağa düşmesi bile bir başarı göstergesi; zor koşullarda yayını sürdürme kararlılığı, cephe gerisindeki moralin bir parçasıydı. İstiklal Marşı'nın bu sayfalarda yer alması ise gazeteyi ulusal hafızaya bağlıyor. Kurucusunun gazetenin adını soyadı olarak seçmesi, bir yayının bir insanın kimliğinin parçası olabileceğini gösteren dokunaklı bir ayrıntı.