#120 Ekim 1921'de imzalanan Ankara Antlaşması, TBMM hükûmetinin bir İtilaf devletiyle yaptığı ilk kapsamlı anlaşmadır. Antlaşma Güney Cephesi'ndeki savaşı bitirdi, bugünkü güney sınırının büyük kısmını taslak olarak çizdi ve İtilaf cephesinde ilk çatlağı açtı. Bu yazıda antlaşmaya giden yolu, görüşmelerin seyrini ve sonuçlarını ele alıyoruz.
Arka plan: Güney Cephesi
Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Fransa, Sykes-Picot Anlaşması ile kendisine düşen topraklara yöneldi; Fransız kuvvetleri ve beraberindeki Ermeni Lejyonu ile Kuvâ-yi Milliye arasında Kilikya'da (Güney Cephesi) çarpışmalar başladı. Maraş, Urfa ve Antep bu cephenin en bilinen savunmalarıdır. 1 Nisan 1920'de başlayan Antep savunması 11 ay sürdü ve açlık yüzünden sona erdi; kaynaklara göre Fransızlar şehre 70.000 mermi attı, 6.000 Antepli hayatını kaybetti. TBMM 8 Şubat 1921'de Antep'e "Gazi" unvanını verdi.
Kaynaklar Fransa'nın Doğu sorununda Birleşik Krallık, Yunanistan ve İtalya ile millî çıkarlarının uyuşmadığını belirtir. Fransa, Sevr'in imzalanmasından üç ay önce Türk-Fransız cephesinde geçici bir mütareke yaparak TBMM ile ikili temasa başlamıştı. Ancak Ankara'yı bir siyasi varlık olarak kabul etmesine rağmen ilişkileri ileri götürmedi. Konstantin'in Kasım 1920'de Yunan tahtına dönüşü, Fransa'nın bölgeden çekilme ve barış yapma kararını hızlandırdı.
İlk deneme başarısız oldu: Londra Konferansı sırasında, 9 Mart 1921'de Dışişleri Bakanı Bekir Sami Bey ile Fransız Başbakanı Briand arasında bir anlaşma hazırlandı. TBMM bu anlaşmayı onaylamadı. 15 Mart'ta Londra'da Antep, Adana ve çevresinin Türklere geri verilmesi konusunda yeni bir mutabakat sağlandı; bu mutabakat Ankara Antlaşması'yla son şeklini aldı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Görüşmeler: Haziran 1921
Fransa, eski bakanlarından Henry Franklin-Bouillon'u gayriresmî olarak Ankara'ya gönderdi. 9 Haziran 1921'de Ankara'ya gelen Franklin-Bouillon, Mustafa Kemal Paşa, Dışişleri Bakan Vekili Yusuf Kemal (Tengirşenk) Bey ve Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa ile yaklaşık iki hafta süren görüşmeler yaptı. Mustafa Kemal Paşa ile yapılan görüşmelerde esas olarak Misak-ı Millî ve yeni Türk devletinin varlığı ele alındı.
Sakarya zaferi Fransızların tereddüdünü ortadan kaldırdı ve 20 Ekim 1921'de Ankara Antlaşması imzalandı. Antlaşmanın sonuçları kaynaklarda şöyle sıralanır:
Ankara Antlaşması, Sakarya'nın askerî sonucunun nasıl hızla diplomatik bir kazanıma dönüştüğünü gösterir. Haziran'da başlayan ama sahadaki sonucu bekleyen görüşmeler, Eylül'deki zaferden sonra birkaç hafta içinde sonuca ulaştı. Bugünkü güney sınırının büyük kısmı bu antlaşmayla çizildi; Antep, Maraş ve Urfa'nın savunmaları ise bu sonucun sahadaki zeminini hazırladı.
Arka plan: Güney Cephesi
Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Fransa, Sykes-Picot Anlaşması ile kendisine düşen topraklara yöneldi; Fransız kuvvetleri ve beraberindeki Ermeni Lejyonu ile Kuvâ-yi Milliye arasında Kilikya'da (Güney Cephesi) çarpışmalar başladı. Maraş, Urfa ve Antep bu cephenin en bilinen savunmalarıdır. 1 Nisan 1920'de başlayan Antep savunması 11 ay sürdü ve açlık yüzünden sona erdi; kaynaklara göre Fransızlar şehre 70.000 mermi attı, 6.000 Antepli hayatını kaybetti. TBMM 8 Şubat 1921'de Antep'e "Gazi" unvanını verdi.
Tarih notu
Fransa neden ayrı yol tuttu?Kronoloji:
- 1 Nisan 1920-Şubat 1921: Antep savunması.
- Kasım 1920: Konstantin Yunan tahtına döner; Fransa bölgeden çekilme yönünde karar alır.
- 9 Mart 1921: Londra'da Bekir Sami-Briand Anlaşması hazırlanır; TBMM onaylamaz.
- 9 Haziran 1921: Franklin-Bouillon gayriresmî olarak Ankara'ya gelir; iki hafta kadar süren görüşmeler.
- 13 Eylül 1921: Sakarya Meydan Muharebesi biter.
- 20 Ekim 1921: Ankara Antlaşması imzalanır.
- 25 Aralık 1921: Son Fransız askeri Antep'ten ayrılır.
- 1 Nisan 1920-Şubat 1921: Antep savunması.
- Kasım 1920: Konstantin Yunan tahtına döner; Fransa bölgeden çekilme yönünde karar alır.
- 9 Mart 1921: Londra'da Bekir Sami-Briand Anlaşması hazırlanır; TBMM onaylamaz.
- 9 Haziran 1921: Franklin-Bouillon gayriresmî olarak Ankara'ya gelir; iki hafta kadar süren görüşmeler.
- 13 Eylül 1921: Sakarya Meydan Muharebesi biter.
- 20 Ekim 1921: Ankara Antlaşması imzalanır.
- 25 Aralık 1921: Son Fransız askeri Antep'ten ayrılır.
Kaynaklar Fransa'nın Doğu sorununda Birleşik Krallık, Yunanistan ve İtalya ile millî çıkarlarının uyuşmadığını belirtir. Fransa, Sevr'in imzalanmasından üç ay önce Türk-Fransız cephesinde geçici bir mütareke yaparak TBMM ile ikili temasa başlamıştı. Ancak Ankara'yı bir siyasi varlık olarak kabul etmesine rağmen ilişkileri ileri götürmedi. Konstantin'in Kasım 1920'de Yunan tahtına dönüşü, Fransa'nın bölgeden çekilme ve barış yapma kararını hızlandırdı.
İlk deneme başarısız oldu: Londra Konferansı sırasında, 9 Mart 1921'de Dışişleri Bakanı Bekir Sami Bey ile Fransız Başbakanı Briand arasında bir anlaşma hazırlandı. TBMM bu anlaşmayı onaylamadı. 15 Mart'ta Londra'da Antep, Adana ve çevresinin Türklere geri verilmesi konusunda yeni bir mutabakat sağlandı; bu mutabakat Ankara Antlaşması'yla son şeklini aldı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Görüşmeler: Haziran 1921
Fransa, eski bakanlarından Henry Franklin-Bouillon'u gayriresmî olarak Ankara'ya gönderdi. 9 Haziran 1921'de Ankara'ya gelen Franklin-Bouillon, Mustafa Kemal Paşa, Dışişleri Bakan Vekili Yusuf Kemal (Tengirşenk) Bey ve Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa ile yaklaşık iki hafta süren görüşmeler yaptı. Mustafa Kemal Paşa ile yapılan görüşmelerde esas olarak Misak-ı Millî ve yeni Türk devletinin varlığı ele alındı.
Ek bilgi
Antlaşma ve sonuçlarıKaynaklara göre Franklin-Bouillon ve Fransa, Misak-ı Millî'yi ve yeni devletin varlığını anlamalarına rağmen Yunan ileri harekâtının, dolayısıyla Sakarya'nın sonucunu görmeden kesin bir adım atmadı. Yukarıdaki fotoğraf bu ilk görüşmeler sırasında, 13 Haziran 1921'de Ankara'da çekilmiştir; antlaşma ise ancak Sakarya'dan beş hafta sonra imzalanabildi.
Sakarya zaferi Fransızların tereddüdünü ortadan kaldırdı ve 20 Ekim 1921'de Ankara Antlaşması imzalandı. Antlaşmanın sonuçları kaynaklarda şöyle sıralanır:
- Türk-Fransız cephesindeki çatışmalar durdu; Güney Cephesi'ndeki savaş resmen sona erdi.
- TBMM yönetimindeki bölgenin güney sınırı taslak olarak belirlendi; asıl siyasi kararlar Lozan'a bırakıldı.
- Fransa yeni Türk devletini tanıdı; Türk millî emellerinin haklılığı ilk kez bir İtilaf devletince resmen kabul edildi.
- İki ülke aynı düzeyde temsilcilerini karşılıklı göndererek siyasi ilişkilere süreklilik kazandırdı.
- Güney cephesindeki Türk birlikleri Batı Cephesi'ne kaydırılabildi.
Dikkat: yanlış bilinen
Kimler vardı?Ankara Antlaşması bazen "Fransa'nın İtilaf'tan ayrılması" olarak anlatılır. Doğrusu: Antlaşmayla Fransa ile Türkiye arasındaki askerî harekât sona erdi ve Fransa Ankara'yı tanıdı, ama Lozan müzakerelerinde Fransa İtilaf Devletleri safındaki yerini korudu. Yani bir cephe kapandı, ittifak dağılmadı. Ayrıca Fransız askerinin bölgeden çekilmesi zaman aldı; son Fransız askeri Antep'ten 25 Aralık 1921'de ayrıldı.
- Henry Franklin-Bouillon: Fransa'nın eski bakanı, gayriresmî temsilci
- Mustafa Kemal Paşa: TBMM Başkanı ve Başkumandan
- Yusuf Kemal (Tengirşenk) Bey: Dışişleri Bakan Vekili, görüşmelerin Türk tarafı muhataplarından
- Fevzi (Çakmak) Paşa: Genelkurmay Başkanı
- Bekir Sami Bey: Mart 1921'deki ilk ve onaylanmayan anlaşmanın Türk tarafı
Ankara Antlaşması, Sakarya'nın askerî sonucunun nasıl hızla diplomatik bir kazanıma dönüştüğünü gösterir. Haziran'da başlayan ama sahadaki sonucu bekleyen görüşmeler, Eylül'deki zaferden sonra birkaç hafta içinde sonuca ulaştı. Bugünkü güney sınırının büyük kısmı bu antlaşmayla çizildi; Antep, Maraş ve Urfa'nın savunmaları ise bu sonucun sahadaki zeminini hazırladı.
Kaynaklar
- Vikipedi, Ankara Antlaşması (1921) maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Güney Cephesi (Kurtuluş Savaşı) maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Hatay Devleti maddesi (tr.wikipedia.org)