Ankara-Yahşihan hattı, yirmi köprü ve 8.100 kilometre yol: 1 Mart 1923 açış konuşmasında bayındırlık

"Trenlerimizin hizmetlerini şükranla anarım"

Gazi Mustafa Kemal'in 1 Mart 1923'te Birinci Büyük Millet Meclisi'nin dördüncü yasama yılını açarken yaptığı konuşmada "Bayındırlık işleri" bölümü bir teşekkürle başlar. Bayındırlık çalışmalarının en önemli kısmını demiryolu yapımı oluşturur; Mustafa Kemal rakamlara geçmeden önce, düşmanın yıkıp bozmasına ve malzeme darlığına karşın trenlerin "orduya ve ülkenin ekonomik hayatına" yaptıkları hizmetleri "şükranla" andığını söyler.

TBMM arşivinde saklanan metnin bu bölümü, Büyük Taarruz'dan altı ay sonra Anadolu'daki demiryolu ağının durumunu ve yeni hatlar için yabancı sermayeyle yapılan görüşmeleri anlatır. Cumhuriyet döneminin demiryolu politikası henüz biçimlenmemişti; konuşma bu politikanın ilk taslağını verir.

Ankara-Yahşihan ve Erzurum'un linyitleri

Konuşmaya göre Ankara-Yahşihan hattında ve sürdürülen diğer demiryollarında 23 bin metreküp hafriyat ve 1.500 metrekare kâgir inşaat yapılmıştır. Gelecek yıl hattın 40 kilometre daha uzatılarak İzzettin mevkiine ulaşması için çalışılacaktır. Erzurum-Erzincan hattından Kükürtlü civarındaki linyit madenlerine uzanan şube hattı tamamlanmak üzeredir; Kop ve Deveboynu geçitlerinin araştırmaları yapılmıştır.

Doğudaki hatlar için ayrı bir düzenleme duyurulur: 1923 başından itibaren askeriyeden Bayındırlık Bakanlığı'na devredilen ve toplamı beş yüz kilometreye ulaşan, pek çok onarıma ihtiyaç duyan Arpaçay-Sarıkamış-Erzurum-Kükürtlü ve Geliran-Beyazıt-Hanızır hatları katma bütçeyle yönetilecek, eksik inşaat tamamlanacak ve linyit ocakları daha modern biçimde işletilerek yakacak ucuzlatılacaktır.

Yirmiyi aşkın köprü

Batıdaki tablo savaş yıkımıyla ilgilidir. Konuşmaya göre toplam uzunluğu yedi yüz elli kilometrelik bir alan içinde bulunan Gebze-Eskişehir-Ankara ve Eskişehir-Yenice demiryollarının düşman tarafından zarar verilen yirmiyi aşkın büyük köprüsü ile ikişer üçer yerinden atılarak 150 kilometrelik bölümde yapılan hasar "oldukça kısa bir sürede" onarılmış ve yol genel ulaşıma açılmıştır. Tahrip edilen hareketli araçların eksiklikleri giderilmeye çalışılmaktadır.

Mustafa Kemal bu bölümde bir cümleyi öne çıkarır: "Memuru, çalışanları ve işlemleri ile tümüyle Türk ve Türkçe olan demiryolu işletmemiz" yakın gelecekte hem kuruluş hem işlem bakımından daha gelişmiş olacaktır. Aydın demiryolları, İzmir-Turgutlu hattı ve ondan ayrılan Soma-Bandırma ile Mudanya-Bursa demiryolları ve İzmir liman ve tramvayları ise kurtuluştan sonra imtiyaz sahibi şirketlerine teslim edilmiş, yönetimlerine Türk temsilciler konmuştur.

"Başvuracak yabancı sermayeleri memnuniyetle kabul etmek"

Bölümün siyasi açıdan en önemli kısmı yabancı sermayeyle ilgilidir. Konuşmaya göre demiryollarını genişleterek Anadolu'ya uzatmak ve "bilinen yönlerde" ana hatları kurup işletmek üzere başvuranlarla bakanlık arasında görüşmeler yapılmış, uzlaşma sağlanmış ve sözleşme taslağı ekleriyle birlikte Meclis'e sunulmuştur. Mustafa Kemal hükümetin politikasını şöyle özetler: demiryolu, liman ve benzeri büyük kuruluşların yeniden yapılması ve işletilmesinde, kanunlara ve kabul edilen millî prensiplere uymak şartıyla "başvuracak yabancı sermayeleri memnuniyetle kabul etmek". Mevcut kuruluşların sözleşmelerine karşılıklı olarak uyulması da hem bu kuruluşların hem ülkenin yararınadır.

Konuşma başvuranların adını vermez. Türkçe Vikipedi'nin Chester Projesi maddesine göre 10 Nisan 1923'te TBMM ile Ottoman-American Development Company arasında demiryolu ve madencilik anlaşması imzalandı; imtiyaz, şirketin yöneticisi emekli Tuğamiral Colby Mitchell Chester'ın adıyla anıldı. Madde, imtiyazın Ankara'dan Sivas'a, Samsun'a, Sivas'tan Erzurum'a ve İran ve Rus sınırlarına, Ulukışla'dan Kayseri üzerinden Sivas'a ve Sivas'tan Harput üzerinden Musul ile Yumurtalık'a uzanan hatları kapsadığını ve şirkete hatların iki yanında 20 kilometrelik bir şeritteki maden kaynaklarını işletme hakkı tanıdığını kaydeder.

8.100 kilometre karayolu

Karayolları için verilen rakam, Anadolu ve Rumeli'deki işgal altındaki sancakların geri alınmasıyla genel yolların 8.100, ikinci derece yolların 16.000 kilometreye çıktığıdır. Ancak çalışmalar bazı yerel onarımlarla sınırlıdır ve yeni yol planını uygulamak için henüz fırsat bulunamamıştır. Bayındırlık Bakanlığı bir yıl içinde genel yollar için toplam 500.000 liralık 45, ikinci derece yollar için 280.000 liralık 51 keşif evrakını, diğer bakanlıklardan gelen 110.000 liralık 85 keşfi incelemiştir. Mühendis ve fen memuru sayısı yetersiz olduğu için Anadolu'nun üç yerinde mühendis adayı okulları açılmasına girişilmiştir.

Sonraki yıllar

Türkçe Vikipedi'nin Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları maddesine göre demiryolu 1927'de Kayseri'ye, 1930'da Sivas'a ulaştı ve 31 Mayıs 1927 tarihli 1042 sayılı kanunla Devlet Demiryolları ve Limanları İdare-i Umumiyesi kuruldu. Chester imtiyazında yabancı bir şirkete verilmesi öngörülen Ankara-Sivas hattı, böylece devlet eliyle yapıldı.