On dört istinaf, doksan asliye mahkemesi ve 560 yargıç: 1 Mart 1923 açış konuşmasında adliye

Zaferden sonra mahkemeler

Büyük Taarruz'un ardından Batı Anadolu'nun kurtarılması, Ankara hükümetine askerî olduğu kadar idari bir yük de getirdi: işgalden çıkan illerde devletin yeniden kurulması gerekiyordu. Gazi Mustafa Kemal'in 1 Mart 1923'te Birinci Büyük Millet Meclisi'nin dördüncü yasama yılını açarken yaptığı konuşmanın "Adalet işleri" bölümü, bu yeniden kuruluşun adliye tarafını rakamlarla anlatır. TBMM arşivinde saklanan metin, Cumhuriyet'in hukuk devrimlerinden önceki son durumun resmî bir fotoğrafıdır.

Konuşmaya göre geçen yıl içinde adalet işlerinin yürütülme biçiminde "kayda değer gelişmeler" görülmüştür. Önceki yıldan başlayarak yürürlüğe konulan ve "büyük yararlar sağlanan" tek hâkimli mahkeme kuruluşlarının genişletilmesi sürdürülmüştür.

Beş yüz altmışı aşan yargıç

Bölümün merkezindeki rakamlar kurtarılan illerle ilgilidir. Bu illerde "derhal" adli teşkilat kurulmasına başlanmış ve Şubat 1923 sonuna kadar yeniden on dört istinaf mahkemesi ile doksan asliye mahkemesi ve "o sayıda" şer'iye mahkemesi açılmıştır. Bu mahkemelere beş yüz altmışı aşan yargıç atanmıştır. Yani 1923 başında asliye mahkemeleri ile şer'iye mahkemeleri hâlâ yan yana kuruluyordu; konuşma bunu olağan bir düzen olarak aktarır.

Denetim için de rakam verilir: adliye müfettişlerinin sayısı yirmi ikiye çıkarılmış, merkezde bir teftiş kurulu kurulmuştur. Teftiş daireleri, bir müfettişin en çok altı ayda tamamlayabileceği alanlara bölünmüştür; böylece hiçbir mahkemenin altı aydan uzun süre teftişsiz kalmaması sağlanmıştır.

Meclis'e sunulan tasarılar

Konuşma, 1922'nin ikinci yarısında Meclis'e sunulan kanun tasarılarını uzun bir cümlede sıralar: aile hukuku, avukatlık, Mecelle'nin satışla ilgili kısmı, ilk derece mahkemelerinin gezici olarak da görev yapabilmesi, içki yasağıyla ilgili cezaların temyiz ve itiraz edilebilmesi ve özellikle hâkimlerin maddi durumlarının iyileştirilmesi ile düzenli terfi etmelerini sağlayacak tasarılar. Bunlara, cinayet mahkûmlarının malları hakkındaki kanun hükümlerinin nasıl uygulanacağını gösteren bir tüzük tasarısı eklenir.

Yedi komisyon, otuz beş kişi

Yeni yılın programında kanun değiştirme ve hazırlama komisyonları vardır. Konuşmaya göre o güne kadar kanunlaştırılmamış veraset ve vasiyet gibi konuların "medeni kanunumuz olan Mecelleye" eklenmesi ve Mecelle'nin "modern ihtiyaca uygun olarak" değiştirilmesi, kara ve deniz ticaret kanunlarıyla ceza muhakemesi usulü ve ceza kanunlarında değişiklik yapılması, hukuk usulü ile seri mahkemeler usulünün birleştirilmesi için her biri beşer kişiden oluşan toplam yedi komisyon yakında göreve çağrılacaktır.

Bu cümle 1923'teki yaklaşımı gösterir: Mecelle o gün "medeni kanunumuz" olarak anılıyor ve düzeltilerek sürdürülmesi düşünülüyordu. Türkçe Vikipedi'nin Türk Medeni Kanunu maddesine göre üç yıl sonra, 17 Şubat 1926'da TBMM, İsviçre Medeni Kanunu'nu esas alan Türk Kanunu Medenisi'ni kabul etti. Mecelle maddesine göre de Türk Kanunu Medenisi'ne ek olarak çıkarılan 864 sayılı Tatbikat Kanunu'nun 43. maddesiyle 4 Ekim 1926'da Mecelle yürürlükten kaldırıldı. Mecelle, 1868-1876 yılları arasında Ahmet Cevdet Paşa başkanlığındaki bir komisyonca derlenmiş ve 1851 maddeden oluşan bir kodeksti.

"Anadolu'da modern esaslara dayanan bir hukuk okulu"

Bölüm bir niyet cümlesiyle kapanır: adliyenin geleceğini sağlamak için Anadolu'da "modern esaslara dayanan bir hukuk okulu" kurulması bakanlıkça düşünülmektedir. Türkçe Vikipedi'nin Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi maddesi bu fikrin geçmişini daha geriye götürür: Kastamonu Milletvekili Abdülkadir Kemali Bey 16 Mart 1921'de Ankara'da Adalet Bakanlığı'na bağlı bir hukuk mektebi açılmasını öngören üç maddelik bir kanun teklifi vermiş, teklif Maarif Encümeni tarafından bina, malzeme ve öğretmen bulunamadığı gerekçesiyle reddedilmişti.

Aynı maddeye göre 1924'te şer'i mahkemelerin kapatılmasıyla bu mahkemelere hâkim yetiştiren Mekteb-i Kuzat'ın da varlığına son verilince, hâkim, savcı ve diğer adliye memurlarını yetiştirmek için Ankara'da bir hukuk okulu ihtiyacı belirginleşti. Adalet Bakanı Mahmut Esat Bey 1925 bütçe tasarısına bir yatılı hukuk okulu için ödenek koydurdu; 23 Şubat 1925'te Meclis Genel Kurulu uzun tartışmalardan sonra "dört oyluk farkla" Ankara Leylî Hukuk Mektebi'nin açılmasını kabul etti.

Konuşmadan bugüne bakış

1 Mart 1923'teki adliye bölümü, iki yıl içinde köklü biçimde değişecek bir düzeni anlatır: şer'iye mahkemeleri hâlâ açılıyor, Mecelle "medeni kanunumuz" diye anılıyor, hukuk okulu ise yalnızca bir düşünce olarak geçiyordu. Konuşmadaki yargıç ve müfettiş sayıları, tek hâkimli mahkemeler ve kanun komisyonları, Cumhuriyet'in hukuk reformlarının hangi zeminde başladığını gösteren nadir resmî rakamlar arasındadır.