#1Heyet-i Temsiliye Ankara'ya yerleştikten birkaç hafta sonra kendi gazetesini çıkardı. Adı Sivas'taki İrade-i Milliye'yi çağrıştıracak biçimde seçildi: Hâkimiyet-i Milliye. Alt başlığı da amacını söylüyordu: "mesleği milletin iradesini hâkim kılmaktır". Bu not, Türkçe Wikipedia'daki Ulus (gazete) maddesine dayanıyor; Hâkimiyet-i Milliye maddesi bu başlığa yönlenir. Kuruluş ilişkileri için Anadolu Ajansı ve Halide Edib Adıvar maddelerine de başvurduk.
Arka plan: Ankara'da bir yayın organı
Maddeye göre Heyet-i Temsiliye Sivas'tan ayrılıp Ankara'ya geldikten sonra, mücadelenin durumu hakkında halkı ve dış dünyayı bilgilendirmek ve Millî Mücadele lehine propaganda yapmak için Ankara'da yeni bir gazete çıkarmaya karar verdi. Gazete haftada iki gün, dört sayfa olarak yayına başladı. İlk sayılar Ankara Valiliği'nin alt katındaki Vilayet Matbaası'nda basıldı; matbaanın bütün makineleri ve çalışanları gazeteye devredilmişti. Yazıhanesi Ulus Meydanı'ndaki Veli Han'daydı.
Akış: ilk sayı
İlk sayı 10 Ocak 1920 Cumartesi günü çıktı. Madde, ilk sayının iki yaprak olduğunu ve Mustafa Kemal'in not ettirdiği başyazının bütün ilk sayfayı kapladığını yazar. Başyazıda Millî Mücadele'nin hedefleri anlatılıyordu. Aynı sayıda Bursalı hanımların Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Temsil Heyeti'ne çektikleri, işgali protesto eden uzun telgraf ile Fransızların Maraş'ı işgalini protesto eden Pazarcık müftüsü, belediye başkanı ve halkının telgrafı yer alıyordu. Gazete başlangıçta 57 x 82 boyutlu kâğıdın ikiye katlanmasıyla, dört sütun üzerinden hazırlanıyordu.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Hâkimiyet-i Milliye. Dosya sayfası
Yıldızlı yazılar
Gazetenin mesul müdürü Recep Zühtü Bey, yazı işleri müdürü Nizamettin Nazif'ti. Yazıların yayımlanması ve dağıtılmasıyla Heyet-i Temsiliye üyesi Hakkı Behiç Bey ilgileniyordu. Maddeye göre Mustafa Kemal kendi düşüncelerini Hakkı Behiç'e not ettiriyor, öteki yazıları da tek tek inceliyordu.
Haftada ikiden her güne
Gazete 47. sayıdan sonra, 18 Temmuz 1920'den itibaren haftada üç gün çıkmaya başladı. Teknik yetersizlikler yüzünden 6 Eylül - 30 Ekim 1920 arasında yine haftada iki güne düştü. Maddeye göre Eskişehir'de Arif Oruç'un çıkardığı Yeni Dünya gazetesine Çerkez Ethem ayaklanmasından sonra el konunca dizgi kasaları ve makineleri Hâkimiyet-i Milliye'ye devredildi. Yeni bir matbaa makinesi gelip İstanbul'dan usta mürettipler getirilince gazetenin günlük çıkması mümkün oldu.
Hazırlık için 22 Ocak 1921'deki 100. sayıdan sonra yayına iki hafta ara verildi ve yeni matbaa Veli Han'ın içinde kuruldu. 6 Şubat 1921'de tek yapraklı ilk günlük sayı çıktı; gazete artık cumartesiler hariç her gün yayımlanıyordu. 23 Temmuz 1921'de, Yunan ordusunun Sakarya'ya doğru ilerlemesi yüzünden cumartesi olmasına rağmen küçük boyutlu bir sayı çıkarıldı. Kâğıt sıkıntısı nedeniyle gazete 11 Ocak 1922'ye kadar küçük boyutta yayımlandı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Hâkimiyet-i Milliye. Dosya sayfası
Hâkimiyet-i Milliye, Ankara'nın Meclis'ten ve Anadolu Ajansı'ndan önce kurduğu yayın aracıdır. Vilayet Matbaası'nın makineleriyle başlayan, Yeni Dünya'nın el konan kasalarıyla büyüyen gazete, Kurtuluş Savaşı boyunca Ankara'nın görüşlerini haftada iki sayfadan her güne taşıdı. Cumhuriyet'ten sonra Cumhuriyet Halk Fırkası'nın yarı resmî yayın organı oldu ve 28 Kasım 1934'te Ulus adını aldı.
Bugünkü anlamı
Maddeye göre 14-15 Aralık 1953'te DP'nin çıkardığı bir kanunla CHP'nin mallarıyla birlikte Ulus'un matbaası, binası ve tesisleri hazineye devredildi ve gazete kapandı; 10 Haziran 1955'te yeniden yayına döndü. Sonraki yıllarda Barış ve Yeni Ulus adlarıyla çıktı, el değiştirdi ve 2008'den itibaren yeniden Ulus adını kullandı. Böylece 10 Ocak 1920'de Veli Han'da başlayan yayın, adı ve sahibi değişse de bir asrı aşan bir çizgiye dönüştü; ilk yıllarının sayıları bugün araştırmacılar için Millî Mücadele'nin Ankara'dan nasıl anlatıldığını gösteren birinci elden bir kaynaktır.
Arka plan: Ankara'da bir yayın organı
Maddeye göre Heyet-i Temsiliye Sivas'tan ayrılıp Ankara'ya geldikten sonra, mücadelenin durumu hakkında halkı ve dış dünyayı bilgilendirmek ve Millî Mücadele lehine propaganda yapmak için Ankara'da yeni bir gazete çıkarmaya karar verdi. Gazete haftada iki gün, dört sayfa olarak yayına başladı. İlk sayılar Ankara Valiliği'nin alt katındaki Vilayet Matbaası'nda basıldı; matbaanın bütün makineleri ve çalışanları gazeteye devredilmişti. Yazıhanesi Ulus Meydanı'ndaki Veli Han'daydı.
Akış: ilk sayı
İlk sayı 10 Ocak 1920 Cumartesi günü çıktı. Madde, ilk sayının iki yaprak olduğunu ve Mustafa Kemal'in not ettirdiği başyazının bütün ilk sayfayı kapladığını yazar. Başyazıda Millî Mücadele'nin hedefleri anlatılıyordu. Aynı sayıda Bursalı hanımların Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Temsil Heyeti'ne çektikleri, işgali protesto eden uzun telgraf ile Fransızların Maraş'ı işgalini protesto eden Pazarcık müftüsü, belediye başkanı ve halkının telgrafı yer alıyordu. Gazete başlangıçta 57 x 82 boyutlu kâğıdın ikiye katlanmasıyla, dört sütun üzerinden hazırlanıyordu.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Hâkimiyet-i Milliye. Dosya sayfası
Yıldızlı yazılar
Gazetenin mesul müdürü Recep Zühtü Bey, yazı işleri müdürü Nizamettin Nazif'ti. Yazıların yayımlanması ve dağıtılmasıyla Heyet-i Temsiliye üyesi Hakkı Behiç Bey ilgileniyordu. Maddeye göre Mustafa Kemal kendi düşüncelerini Hakkı Behiç'e not ettiriyor, öteki yazıları da tek tek inceliyordu.
Dikkat: yanlış bilinen
Anadolu Ajansı maddesi de iki kurum arasındaki bağı gösterir: Ziraat Mektebi'ndeki odada Halide Edib, Hayati Bey'in getirdiği telgraflar arasından Anadolu Ajansı ya da Hâkimiyet-i Milliye için gerekli parçaları kesiyordu.Gazetedeki yazıların altına Mustafa Kemal'in imzası konmuyordu. Madde, bazı yazıların altına yıldız konduğunu ve bu yazıların Mustafa Kemal'in kaleme aldığı ya da not ettirdiği yazılar olduğunun "düşünüldüğünü" yazar. Yani yıldızlı her yazının ona ait olduğu kesin değildir; atıf bir kanaate dayanır. Bu yüzden belirli bir Hâkimiyet-i Milliye makalesini doğrudan "Atatürk'ün yazısı" diye aktaran kaynaklara dikkatle yaklaşmak gerekir.
Haftada ikiden her güne
Gazete 47. sayıdan sonra, 18 Temmuz 1920'den itibaren haftada üç gün çıkmaya başladı. Teknik yetersizlikler yüzünden 6 Eylül - 30 Ekim 1920 arasında yine haftada iki güne düştü. Maddeye göre Eskişehir'de Arif Oruç'un çıkardığı Yeni Dünya gazetesine Çerkez Ethem ayaklanmasından sonra el konunca dizgi kasaları ve makineleri Hâkimiyet-i Milliye'ye devredildi. Yeni bir matbaa makinesi gelip İstanbul'dan usta mürettipler getirilince gazetenin günlük çıkması mümkün oldu.
Hazırlık için 22 Ocak 1921'deki 100. sayıdan sonra yayına iki hafta ara verildi ve yeni matbaa Veli Han'ın içinde kuruldu. 6 Şubat 1921'de tek yapraklı ilk günlük sayı çıktı; gazete artık cumartesiler hariç her gün yayımlanıyordu. 23 Temmuz 1921'de, Yunan ordusunun Sakarya'ya doğru ilerlemesi yüzünden cumartesi olmasına rağmen küçük boyutlu bir sayı çıkarıldı. Kâğıt sıkıntısı nedeniyle gazete 11 Ocak 1922'ye kadar küçük boyutta yayımlandı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Hâkimiyet-i Milliye. Dosya sayfası
Ek bilgi
KişilerCommons'taki 14 Ağustos 1922 tarihli ilk sayfada, Gazi Mustafa Kemal Paşa'nın Meclis reisliğine seçildiği haberi manşette verilmiştir. Büyük Taarruz'dan yaklaşık iki hafta önce çıkan bu sayı, gazetenin savaşın son evresinde Ankara'nın resmî sesi olduğunu gösterir.
- Recep Zühtü Bey: İlk mesul müdür.
- Nizamettin Nazif: İlk yazı işleri müdürü.
- Hakkı Behiç Bey: Yayın ve dağıtımla ilgilenen Heyet-i Temsiliye üyesi.
- Hüseyin Ragıp Baydur, Nafi Atuf Kansu, Ziya Gevher Etili: 6 Şubat 1921'den sonra sırasıyla yazı işleri müdürleri.
- Yazarlar ve katkıda bulunanlar: Madde, kadroda Sabri Ethem Ertem, Ağaoğlu Ahmet, Mahmut Esat Bozkurt gibi isimleri; katkıda bulunanlar arasında Mehmet Akif, Halide Edib, Dr. Adnan, Yakup Kadri, Ruşen Eşref ve foto muhabiri Ethem Tem'i sayar.
- İlk sayı: 10 Ocak 1920; 2 yaprak, 4 sütun.
- İlk baskı adedi: 1200-1500 olduğu sanılıyor; sonra günlük 5000-6000 tiraj.
- Haftada 3 gün: 18 Temmuz 1920'den itibaren (47. sayıdan sonra).
- 100. sayı: 22 Ocak 1921; günlük yayın 6 Şubat 1921.
- Latin harfli başlık: 2 Eylül 1928; tamamen Latin harfleri: 1 Kasım 1928.
- Ulus adı: 28 Kasım 1934.
Tarih notu
SonuçKronoloji: 10 Ocak 1920 ilk sayı. 18 Temmuz 1920 haftada üç gün. 6 Eylül - 30 Ekim 1920 yine haftada iki gün. 22 Ocak 1921 100. sayı. 6 Şubat 1921 günlük yayın. 23 Temmuz 1921 Sakarya öncesi cumartesi sayısı. 11 Ocak 1922 küçük boyuttan çıkış. 2 Eylül 1928 Latin harfli başlık. 1 Kasım 1928 tamamen Latin harfleri. 28 Kasım 1934 Ulus adı. 1953 kapanma. 10 Haziran 1955 yeniden yayın.
Hâkimiyet-i Milliye, Ankara'nın Meclis'ten ve Anadolu Ajansı'ndan önce kurduğu yayın aracıdır. Vilayet Matbaası'nın makineleriyle başlayan, Yeni Dünya'nın el konan kasalarıyla büyüyen gazete, Kurtuluş Savaşı boyunca Ankara'nın görüşlerini haftada iki sayfadan her güne taşıdı. Cumhuriyet'ten sonra Cumhuriyet Halk Fırkası'nın yarı resmî yayın organı oldu ve 28 Kasım 1934'te Ulus adını aldı.
Bugünkü anlamı
Maddeye göre 14-15 Aralık 1953'te DP'nin çıkardığı bir kanunla CHP'nin mallarıyla birlikte Ulus'un matbaası, binası ve tesisleri hazineye devredildi ve gazete kapandı; 10 Haziran 1955'te yeniden yayına döndü. Sonraki yıllarda Barış ve Yeni Ulus adlarıyla çıktı, el değiştirdi ve 2008'den itibaren yeniden Ulus adını kullandı. Böylece 10 Ocak 1920'de Veli Han'da başlayan yayın, adı ve sahibi değişse de bir asrı aşan bir çizgiye dönüştü; ilk yıllarının sayıları bugün araştırmacılar için Millî Mücadele'nin Ankara'dan nasıl anlatıldığını gösteren birinci elden bir kaynaktır.
Kaynaklar
- Vikipedi, Ulus (gazete) maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Anadolu Ajansı maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Halide Edib Adıvar maddesi (tr.wikipedia.org)