1930 Atina Balkan Oyunları: Türk atletlerin Yunanistan'daki ilk yarışı ve Türk-Yunan yakınlaşması

Sporla açılan kapı

5-12 Ekim 1930'da Atina'da yapılan ilk resmî Balkan Oyunları, Türk atletlerin Yunanistan'da yarıştığı ilk büyük organizasyondu. Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü'nün Atatürk Yolu Dergisi'nde 2022'de yayımlanan Mustafa Mutlu'nun makalesi, bu oyunları Lozan'dan sonra nüfus mübadelesi ve Patrikhane sorunlarıyla geçen gergin yılların ardından gelen Türk-Yunan yakınlaşmasının bir parçası olarak inceler. Makaleye göre iki ülke arasında uzun süren anlaşmazlıklardan sonra Türkiye'den sporcular ilk kez Yunanistan'daki müsabakalara katılıyordu.

1929'dan 1930'a

Türkçe Vikipedi'ye göre 1929'daki ilk oyunlar resmî nitelik taşımıyordu ve Yunanistan Amatör Atletizm Birliği (SEGAS) tarafından düzenlenmişti; organizasyon 1930'dan sonra resmîlik kazandı ve İkinci Dünya Savaşı ile savaş sonrası dönemdeki ara dışında düzenli olarak sürdü. İngilizce Vikipedi de ilk resmî Balkan Atletizm Şampiyonası'nın 1930'da Atina'da yapıldığını yazar. Mutlu, sporun Balkanlarda diplomatik bir rol üstlendiğine erken bir örnek olarak Ekim 1927'de SEGAS'ın düzenlediği Yunan-Bulgar yarışmalarını verir: Birinci Dünya Savaşı'ndan ve 1925 sınır olayından sonra iki ülke arasındaki ilk barışçıl temas bu toplantı olmuştu. Bulgar Spor Derneği temsilcisi Petko Zlatev, komşu ülkelerin halklar arasında dostluk oluşturacak sportif ilişkiler kurmak için çaba göstermesi gerektiğini söylemişti.

Gidilsin mi, gidilmesin mi?

Türkiye davet almıştı; fakat katılım konusunda belirsizlik vardı. Mutlu'nun dönemin Vakit, Milliyet ve Cumhuriyet gazetelerine dayanan anlatımına göre Türkiye İdman Cemiyetleri İttifakı'nın İstanbul mıntıkası, Atina'daki oyunlara hiçbir hazırlık yapılmadığını ve alınacak sonucun iyi olmayacağını düşünerek mıntıkaya bağlı atletlerin katılmasını yasakladı. Mıntıka reisi Yusuf Ziya Bey, teknik heyetlerin sporcuların formda olmadığını bildiren raporunu gerekçe gösterdi. Basında, Türk sporcuların Yunan halkı önünde yenilmesinin Türkiye'nin itibarını zedeleyeceği yorumları çıktı. Galatasaray Spor Kulübü de mıntıkanın kararına dayanarak kendi atletlerinin katılımını yasakladı ve uymayanların cezalandırılacağını kafilenin hareketinden bir gün önce duyurdu. Bazı sporcular karara rağmen yola çıktı, bazıları geri durdu.

Atlet ve tenisçilerden oluşan kafile, Atletizm Federasyonu başkanı Burhaneddin (Felek) Bey başkanlığında 2 Ekim'de Atina'ya hareket etti. Aynı vapurda Atina'daki Balkan Konferansı'na giden Türk heyeti de vardı. Burhaneddin Bey durumu heyete anlattı; heyetteki Hamdullah Suphi Bey meseleyi heyet başkanı Hasan (Saka) Bey'e iletti ve engellerin kaldırılması sağlandı. Bunun üzerine Galatasaray yasağı kaldırdı ve geride kalan atletler bir gün sonra yola çıkarak kafileye katıldı.

Açılış: Venizelos ayağa kalkıyor

Oyunların açılışı, ilk kez toplanan Balkan Konferansı ile aynı günlere denk geldi. Mutlu'ya göre açılışta konferansa gelen yabancı heyetler, Atina'daki bakanlar, mülki ve askerî erkân ile kalabalık bir halk topluluğu hazır bulundu ve oyunları Yunanistan Başbakanı Venizelos bizzat açtı. Venizelos konuşmasında spor toplantılarının ve özellikle Balkan Oyunları'nın Balkan halkları arasında dostluk ve anlayışı geliştirdiğine yürekten inandığını, bugünün sporcularından bazıları siyasete girdiğinde spor yoluyla kurulan dostluğun Balkan halklarının yakınlaşmasına katkıda bulunacağını söyledi.

Makaleye göre açılışta Türk atletleri resmî zevat ve halk tarafından alkışlandı; Türk heyetinin başkanı Hasan (Saka) Bey megafonla Balkan gençlerini selamladı. Balkan Konferansı başkanı Aleksandros Papanastasiu, atletizm müsabakalarının Balkan Birliği hedefiyle konferansla yan yana gittiğini vurguladı. Burhaneddin Bey Türk basınına verdiği demeçte, resmigeçitte Türk atletleri geçerken Venizelos'un yanındaki diplomatlara rağmen başka hiçbir Balkan milletine yapmadığı bir hürmetle ayağa kalkıp Türk sporcularını selamladığını anlattı. Mutlu, Mustafa Kemal'in de bir tebrik mesajıyla Türk sporcularının iyi karşılanmasından ötürü Yunan atletlerine memnuniyetini bildirdiğini kaydeder.

Sonuçlar

Mutlu'ya göre Türk sporcular atletizmde yalnızca 100 metre, 200 metre, 800 metre, 5000 metre, 4x100 ve 4x400 metre yarışlarına katıldı. Teniste Türk sporcular çiftlerde birinci oldu. Genel sıralama Yunanistan, Romanya, Yugoslavya, Bulgaristan ve Türkiye şeklindeydi.

Athletics Podium'un sonuç listesine göre:
- 100 metrede Semih Türkdoğan 11.1 ile ikinci oldu; birinci Yunan Angelos Lambrou'ydu (11.0).
- 200 metrede Semih Türkdoğan 23.2 ile üçüncü oldu.
- 5000 metrede Mehmet Koşar 16:31.6 ile üçüncü oldu.
- 4x100 metre bayrakta Semih Türkdoğan, Enver Aziz Göknil, Enis Dinç ve Mehmet Ali Aybar'dan oluşan Türk takımı 44.4'lük Türkiye rekoruyla ikinci oldu.
- İsveç bayrağında (medley) Ömer Besim Koşalay, Ziya Atlet, Mehmet Ali Aybar ve Semih Türkdoğan'dan oluşan Türk takımı 3:42.2 ile üçüncü oldu.

Bayrak takımlarındaki Mehmet Ali Aybar (1908-1995), sonraki yıllarda avukat ve Türkiye İşçi Partisi'nin genel başkanı olarak tanınan isimdir. Türkçe Vikipedi'ye göre Aybar 1928-1935 arasında millî atletizm takımında yer aldı, Galatasaray'ın atletizm takımında koştu, 1928 Amsterdam Olimpiyatları'na ve 1930, 1931 ve 1933 Atina Balkan Oyunları'na katıldı.

Atina'dan İstanbul'a: Aris maçları

Yakınlaşma oyunlarla bitmedi. Mutlu'ya göre Selanik takımı Aris, 23 Ekim 1930'da trenle İstanbul'a geldi. Fenerbahçe ile oynanan ilk maç 2-2 berabere bitti; basın sonuçtan çok Türk seyircisinin gösterdiği spor terbiyesini övdü. Ertesi gün Galatasaray, Atina'da Türk sporcularına gösterilen konukseverliğe karşılık olarak Aris oyuncularını ve Yunan gazetecilerini Askerî Müze, Sultanahmet, Kariye ve Darülfünun'a gezdirdi. Aris ikinci maçını 26 Ekim'de Galatasaray ile oynadı ve maç Galatasaray'ın 5-1 galibiyetiyle bitti. Aynı gün Venizelos da İstanbul'a gelmişti. Başvekil İsmet Paşa Galatasaray'a gönderdiği telgrafta genç sporcuların centilmen münasebetlerini takdirle izlediğini bildirdi.

Maçlardan birkaç gün sonra, 30 Ekim 1930'da Ankara'da Dostluk, Tarafsızlık, Uzlaşma ve Hakemlik Antlaşması, deniz kuvvetlerinin sınırlandırılmasına ilişkin protokol ve İkamet, Ticaret ve Seyrisefain Antlaşması imzalandı. Mutlu'nun aktardığına göre Aris ile gelen Yunan gazeteci Leon Leondaris Vakit gazetesine yazdığı makalede, Türk atletlerinin Atina stadyumunda Yunanlılara galip geldikleri hâlde alkışlandığını hatırlatarak iki millet arasındaki duvarın kalktığını yazdı.

1931: Başbakanlar tribünde

İkinci Balkan Oyunları Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya, Bulgaristan ve Romanya'nın katılımıyla 4 Ekim 1931'de Atina'da başladı. Mutlu'ya göre Panathinaiko Stadyumu'na yaklaşık 60.000 seyirci geldi. Açılışta Venizelos'un yanında, Atina'ya resmî ziyarette bulunan Başvekil İsmet Paşa ile Hariciye Vekili Tevfik Rüştü Bey de vardı. Venizelos konuşmasında Türk konukların varlığını 1930 Türk-Yunan antlaşmasının yararlı sonucu olarak özellikle vurguladı. Mutlu'nun vardığı sonuç, sporun hayati ulusal çıkarlara dair kararlarda doğrudan bir etkisi olmasa da siyasi liderlerin bir araya gelmesi için fırsat yarattığı ve 1930-1931'de Türk-Yunan dostluğunun halk düzeyinde pekişmesine katkı yaptığıdır.